Natasja's spel

Onlangs werd bekend dat via de Bank of New York vermoedelijk voor miljarden aan onder meer Russisch mafiageld is witgewassen. Verder wordt onderzocht of de honderd miljard dollar Westerse hulp aan Rusland niet gedeeltelijk op een verkeerde bestemming is beland. Een overzicht van de lopende en afgesloten onderzoeken.

`De Russen brengen hun geld in veiligheid op buitenlandse rekeningen. Wat zou je anders verwachten van lui die dat geld eerst hebben gestolen?' Met deze retorische vraag vat de econoom Rudiger Dornbusch samen wat zich de afgelopen acht jaar in Rusland heeft afgespeeld. Onder het oog van de internationale gemeenschap en met de hartelijke medewerking van het Westerse bankwezen heeft de Russische politieke en zakelijke elite zich met overgave gestort in het grootste schandaal van kapitaalvlucht dat zich ooit in de wereld heeft voorgedaan.

Tussen 1993 en 1998 is naar schatting 136 miljard dollar uit Rusland weggesluisd naar bankrekeningen in het buitenland. Politiek het gevoeligste aspect van het schandaal is of de officiële Westerse hulp (100 miljard dollar) diezelfde weg is gegaan. Het gaat met name om geld van het Internationale Monetaire Fonds (IMF), maar ook de Wereldbank, de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling en Westerse overheden hebben miljarden dollars hulp verstrekt.

Deze reusachtige kapitaalvlucht lijkt pas te worden opgemerkt nu er onderzoeken zijn begonnen van de Amerikaanse en Europese justitie naar verdachte transacties. Plotseling uiten Westerse autoriteiten hun bezorgdheid over ,,de brutaliteit, het bedrog en de corruptie'' (de Amerikaanse minister van Financiën Summers) waarmee het witwassen van vluchtkapitaal via Westerse banken gepaard gaat. De Groep van Zeven, de ministers van Financiën en centrale bankiers van de zeven grootste industrielanden, besteedde anderhalve week geleden zelfs een hele pagina van haar verklaring aan ,,de noodzaak tot intensivering van de inspanningen om corruptie, witwassen en misbruik van financiële steun in Rusland te bestrijden''.

De Russen zelf lijken eerder verbaasd dan geschokt. ,,Kapitaalvlucht is een gecompliceerd probleem en het heeft vooral te maken met belastingontduiking in Rusland'', zegt de Russische onderminister van Financiën Oleg Vjoegin. ,,Wij kennen de schema's die hiervoor bestaan. Meestal zijn het legale operaties.''

Volgens Vjoegin hamsteren Russen jaarlijks zo'n acht miljard dollar in eigen land, een vorm van binnenlandse kapitaalvlucht. Veel omvangrijker is de kapitaalstroom naar rekeningen in het buitenland. Per maand verdwijnt er volgens Charles Dallara van het International Institute of Finance, een lobbygroep van de particuliere banken in Washington, anderhalf à twee miljard dollar uit Rusland. Dat is 18 à 24 miljard dollar per jaar. Zelfs de grote Zuid-Amerikaanse landen hebben het in de jaren tachtig niet zo bont gemaakt.

De meeste kapitaalvlucht vindt plaats via handelstransacties. Het schema is simpel: Russische importeurs (van luxeconsumptiegoederen) en exporteurs (van energie, metalen en andere grondstoffen) zetten bedrijven op in het buitenland waar ze hun winsten laten neerslaan buiten de greep van de Russische belastingdienst. Deze winsten vinden vervolgens hun weg naar rekeningen bij Westerse banken.

Centraal in het Amerikaanse justitie-onderzoek naar mogelijke witwasactiviteiten staat de eerbiedwaardige Bank of New York (opgericht in 1784 door Alexander Hamilton). Twee weken geleden gaf de directievoorzitter van de Bank of New York, Thomas Renyi, in een hoorzitting van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden toe dat zijn bank ,,een inschattingsfout'' had gemaakt door ,,niet voldoende krachtdadig'' te hebben uitgezocht wat er aan de hand was.

Het ging om rekeningen die in 1996 waren geopend door Peter Berlin, een tot Amerikaan genaturaliseerde Russische emigré. Berlin, ingenieur en kunstliefhebber, zette samen met Aleksei Volkov, een tandchirurg die ook naar de VS was gekomen, twee handelsfirma's op, Benex International en Torfinex. Ze werkten vanuit een kantoortje in Queens (een stadswijk van New York) waar ze een paar computers hadden staan, en ze openden rekeningen bij de Bank of New York. Daar werkte Berlins Russische vrouw, Loedmila (Lucy) Edwards, op de afdeling Oost-Europa.

Bank of New York stond bekend om haar agressieve benadering van de Russische markt na de omwentelingen van 1991. Dat was vooral te danken aan Natasja Gurfinkel Kagalovski, de chef van Lucy Edwards. Deze Russin is getrouwd met Konstantin Kagalovski, van 1991 tot 1993 de eerste Russische vertegenwoordiger in het bestuur van het IMF en daarna directielid van de Menatep Bank in Moskou. De Kagalovski's, Konstantin en Natasja, kenden de weg. Ze zorgden voor een wervelwind aan activiteiten, uiteenlopend van feesten tot zakelijke transacties en contacten met Westerse overheden en officiële instellingen.

Natasja Kagalovski en Lucy Edwards zijn inmiddels door de Bank of New York ontslagen. Zij noch andere betrokkenen in het zich uitbreidende schandaal zijn tot nu toe formeel in staat van beschuldiging gesteld. Edwards heeft haar ex-werkgever aangeklaagd wegens onwettig ontslag.

Op de rekeningen van Benex en Torfinex, de bedrijfjes van Berlin en Volkov, gingen enorme bedragen om – 7,5 à 10 miljard dollar in de afgelopen drie jaar. In de woorden van Bank of New York-directeur Renyi waren deze bedragen ,,veel groter dan wat gezien de omvang van deze bedrijven viel te verwachten''. Niemand sloeg alarm. Lucy Edwards, de vrouw van Berlin, verzekerde immers dat alles in orde was.

Niet alleen handelaren die de Russische belastingen wensten te ontduiken maakten gebruik van de Benex-rekeningen. Deze week maakte de Italiaanse politie de resultaten bekend van een onderzoek naar Russische bendes die opereren vanuit Rimini aan de Italiaanse Adriatische kust. Een totaal van 5,5 miljoen dollar aan illegale transacties zou zijn achterhaald.

Rimini is – volgens een verslag in The New York Times – de afgelopen jaren uitgegroeid tot hét centrum van de Russische handel in Italië. Met intimidatie en geweld persten mafiabendes de Russische zakenlieden af die Italiaans leer, kleding, schoenen en parfums inkochten voor verkoop in Rusland. Vervolgens brachten koeriers dit geld – plus de inkomsten van eigen mafiahandel – naar Moskou, waar het werd gestort bij Russische banken die het geld overboekten naar Benex bij de Bank of New York. Vandaar vond het geld zijn weg naar bankrekeningen in Italië of elders in de wereld.

Is er ook geld van het IMF op deze manier witgewassen? ,,Financieel speurwerk heeft niet tot de conclusie geleid dat IMF-dollars betrokken zijn'', zegt Tom Dawson, de directeur externe betrekkingen van het IMF. Maar: wat zijn IMF-dollars? Ze zien er niet anders uit dan Gazprom- of mafia-dollars. Het IMF verstrekt dollars aan de Russische centrale bank om de wisselkoers te ondersteunen, en zodra de centrale bank de deviezen tegen roebels verkoopt, kan iedereen die ze koopt ermee doen wat hij wil. Bijvoorbeeld ze veiligstellen op een buitenlandse bankrekening. Dat lijkt vorig jaar zomer op grote schaal te zijn gebeurd.

De afgezette Russische procureur Skoeratov beschuldigde de Russische centrale bank er onlangs van vorig jaar de 4,8 miljard dollar IMF-steun met voorkennis te hebben verkocht aan achttien bevriende bankiers. ,,Skoeratov heeft wel vaker beschuldigingen geuit over misbruik van IMF- en Werelbankgelden die niet konden worden bewezen'', zegt Dawson.

De Russische onderminister van Financiën Vjoegin verzekert dat de Russische centrale bank precies gedaan heeft wat de bedoeling was met die IMF-dollars, namelijk ze verkopen tegen roebels om de wisselkoers te ondersteunen. Dat mislukte weliswaar (de roebel stortte 17 augustus 1998 in), maar volgens Vjoegin komt ,,de procureur met zijn beschuldigingen omdat hij geen verstand heeft van economie''.

Vjoegin, zelf vier maanden in functie, zegt dat de opwinding over de kapitaalvlucht ,,vooral een probleem van Amerikaanse politici'' is. Hij doelt op pogingen van de Republikeinen om vice-president Al Gore, die de afgelopen jaren nauw bij het Ruslandbeleid betrokken is geweest, te beschadigen in zijn presidentscampagne.

Het valt vrijwel niet te bewijzen waar de IMF-dollars zijn gebleven. Uit onderzoek van de accountantsfirma PricewaterhouseCooper (PWC), op verzoek van het IMF uitgevoerd, is bekend geworden dat de Russische centrale bank niet direct geld heeft overgeboekt naar particuliere buitenlandse rekeningen. Maar het IMF zit wél met een enorme kater.

Dat komt, zegt Nick Checa van Medley Advisors (een firma die over uitstekende politieke contacten in Washington beschikt), omdat het Fonds in het geval van Rusland gedwongen was om politieke beginselen zwaarder te laten wegen dan financiële overwegingen. Hulp aan Rusland was om strategische redenen geboden en voor de corruptie van het Russische casino-kapitalisme hield men doelbewust de ogen gesloten. Wapenbeheersing, ontmanteling van kernraketten, de herverkiezing van Jeltsin in 1996 en samenwerking met Rusland in de Irak- en Balkan-crises dreven het Amerikaanse beleid ten aanzien van Rusland. Het IMF was het willige instrument.

De opstelling is de laatste maanden niettemin verhard. De uitbetaling van het tweede deel van de jongste IMF-lening aan Rusland, 680 miljoen dollar, is opgeschort in afwachting van de resultaten van een nieuw onderzoek van de accountants van PriceWaterhouseCooper. Dit geld blijft trouwens, ook als het over enkele weken tot uitbetaling komt, op een geblokkeerde rekening bij het IMF staan, waar het gebruikt wordt om de uitstaande schuld van Rusland aan het IMF af te betalen.

De scherpe waarschuwing aan Rusland over corruptie die de G-7 heeft uitgegeven is volgens een hoge IMF-functionaris tot stand gekomen onder Amerikaanse politieke druk. ,,Ook al weten ze dat zo'n verklaring niets helpt, de Amerikaanse regering hoopt een gebaar te maken naar het Congres dat ze de corruptieverhalen ernstig neemt'', zegt hij. De enige duurzame oplossing om kapitaalvlucht te stoppen – belastinghervorming en herstel van het politieke en economische vertrouwen – is niet in zicht totdat de parlements- en presidentsverkiezingen in Rusland zijn gehouden.

Toch is het onwaarschijnlijk dat de Verenigde Staten bereid zijn Rusland op dit moment te laten vallen. Minister van Financiën Larry Summers heeft duidelijk gemaakt dat steun aan Rusland, ondanks alle kritiek, wat de Amerikaanse regering betreft moet doorgaan.

,,Rusland afschrijven omdat het té corrupt is, schaadt onze nationale veiligheidsbelangen'', waarschuwde Summers. Stanley Fischer, de plaatsvervangend directeur van het IMF, zei vorige week dat, op voorwaarde dat de Russische regering zich bereid verklaart de corruptie aan te pakken, het IMF ,,betrokken moet blijven. De wereld heeft er een enorm belang bij dat Rusland een normale economie wordt''.

De onderzoekingen naar kapitaalvlucht breiden zich intussen uit.