Help, de PvdA is ,,van en voor mensen''...

De partijvoorzitter. Och arme, de partijvoorzitter. Wie kent 'm nog. `Felix Rottenberg, zei u'? Nee, die is alweer enkele jaren onafhankelijk denker te Amsterdam. `Piet Steenkamp?' Inderdaad, die bracht de oude confessionele partijen samen, maar hij troont alweer bijna twintig jaar in de eregalerij van het CDA.

De partijvoorzitter speelde altijd al de tweede viool. Goed voor het blussen van de binnenbrandjes, goed voor het organiseren van de vereniging en vooral goed als kop van Jut wanneer het mis ging. Maar met de afnemende rol van politieke partijen krimpt de positie van de partijvoorzitter nog verder.

Marijke van Hees! `Hoe zei u?' Zeker: Marijke van Hees. Begin dit jaar won ze de voorzitterstrijd in de Partij van de Arbeid. Met steun van de veertigers en vijftigers – zeg maar oudgeworden NieuwLinksers en andere gevorderde partijtijgers versloeg ze de herauten van de jonge generatie, het Niet-Nixduo Lennart Booij en Erik van Bruggen. En vorige week presenteerde ze haar programma.

Hoe gaat de PvdA de volgende eeuw in? Of liever, hoe overleeft de PvdA na de eeuwwende? Want net als de andere grote partijen wordt zij geteisterd door ledenverlies. En net als de andere grote partijen wordt zij geconfronteerd met de afnemende betekenis van politieke partijen voor de burger. Van dominante spelers in het midden van het publieke domein zijn ze naar de zijlijn gedrongen door depolitisering van de samenleving, apathie van de burger en concurrentie van andere maatschappelijke organisaties, meestal one-issue-bewegingen. Als partijen zich manifesteren is het vooral via hun politiek leider. Die zijn in steeds sterkere mate het gezicht en het kapitaal van hun groepering. Politici zonder partij kun je ze zonder overdrijving noemen, Wim Kok voorop.

Wat Wil Marijke van Hees? Niet schrikken: ze wil van de PvdA een partij ,,van en voor mensen'' maken. Een partij ook die ,,midden in de samenleving'' staat. Die politiek ,,naar de mensen brengt'' en die politiek bedrijft ,,met een menselijke maat''. Een partij bovendien, die zijn leden ,,op maat'' gaat bedienen, met ,,een gedifferentieerd aanbod'' en ook ,,passend bij de verschillende persoonlijke wensen''.

...strijdcultuur ruimt het veld...

Dit is zoveel als een cultuurschok. De Partij van de Arbeid is zijn ruim vijftigjarig bestaan al veel geweest: `actiepartij', `veertig procentspartij', `permanente campagnepartij'. Maar altijd met een strijdcultuur, waarin grote woorden en grote ambities hand in hand gingen. Een bedeesde houding en een softe aanpak lieten de sociaal-democraten graag aan anderen over. Wie meedeed in de partij moest zich een positie bevechten en vooral niet kleinzerig zijn, want er was nu eenmaal ,,een wereld te winnen''.

De PvdA moet ,,vermaatschappelijken'', zegt Marijke van Hees. En ze heeft, hoe vreselijk de term ook, het gelijk aan haar kant. Ook de PvdA kan er niet omheen dat haar rol in de samenleving een andere is geworden. De tijd van de vereniging die vooral intern gericht, via heftige debatten het eigen gelijk in omvangrijke programma's vastlegde, is voorbij. Partijen moeten naar de burger toe, partijen moeten zich meer en meer als een ideeën-organisatie manifesteren en van binnen naar buiten werken. Dat vraagt een andere houding, zeker voor een partij als de PvdA. Waar sociaal-democraten doorgaans het liefst dwingend optreden, moeten ze zich nu vragend gaan manifesteren. Dat wordt wennen: `Lieve mensen, wij hebben een goed verhaal, kom eens met ons praten, we zijn echt okee'.

Hoe gaat de PvdA dat doen, dat `vermaatschappelijken'. Niet door de afdelingen een nieuwe impuls te geven, maar door een ingrijpende verandering van haar organisatie. Naast de afdelingen komt een nieuwe verschijningsvorm zonder secretaris, penningmeester en een `beschrijvingsbrief' voor het volgende partijcongres. `Kenniscentra' worden ze genoemd en dat moeten platforms worden waar vrij en uitdagend over specifieke maatschappelijke problemen kan worden gesproken. De toegang is voor geïnteresseerde leden, maar vooral voor deskundige niet-leden. Naast de zieltogende afdelingen moeten deze kennniscentra de PvdA nieuwe impulsen en nieuwe denkkracht geven. En op termijn moeten ze ook de rol van de afdelingen overnemen: dan krijgen de vrije vertegenwoordigers ook stemrecht op het – nog altijd – beslissende forum dat partijcongres heet. Dat wordt straks interessant om te zien: sterft gij oude afdelingen. Maar het zijn wel de leden van de afdelingen die met deze ingrijpende verandering akkoord moeten gaan.

...en bleekneus zoekt profiel

Twee dingen. De Partij van de Arbeid is wat GroenLinks zo graag wil zijn: een regeringspartij. En de partij is een bleekneus. Daartussen zit onmiskenbaar enige samenhang. Alweer tien jaar maken de sociaal-democraten deel uit van de regering en daarvoor betaal je als groepering een prijs: gezichtsverlies. Felix Rottenberg wist het al: het is als partijvoorzitter strijden of capituleren. Strijden voor de `rooie' partijprincipes of capituleren voor de `grijze' coalitiecompromissen. Meestal werd het capituleren.

Marijke van Hees is als partijvoorzitter de nieuwe bewaker van de partijprincipes. Zij mag het profiel van de sociaal-democratie oppoetsen. Via een oude vorm, het beginselprogramma, en via een nieuwe methode, de kenniscentra, wil ze de PvdA van moderne opvattingen voorzien.

En sterker, wil ze de PvdA weer tot kristallisatiepunt van progressief Nederland maken. GroenLinks steelt de laatste jaren in het linkse kamp de show; is volgens Jan Pronk de partij zoals de PvdA zou moeten zijn, maar Marijke van Hees heeft een nieuw perspectief. ,,De sociaal-democratie moet een intellectuele en emotionele uitdaging zijn voor progressieve mensen die bij de PvdA een plek vinden voor een scherp, open en creatief debat'', zo schrijft ze in haar werkplan voor de komende twee jaar.

En wat voor rol wil ze voor zichzelf? Felix Rottenberg was de lastpak voor de `bazen' in Den Haag en de organisator van de tegenbeweging. Zijn kortstondige opvolger Karin Adelmund was het sociale geweten die met veel bravoure en strijdmethodes de oude polarisatie een nieuwe vorm wilde geven. Marijke van Hees is een organisatiedeskundige en zeer bij de tijd. Zij neemt als partijvoorzitter `de processturing' voor haar rekening. Nieuwe tijden, nieuwe rollen. Wie zei daar dat de partijvoorzitter geen leuke baan heeft?

Redactie: Kees van der Malen.