Haiders opmars

MEER DAN EEN KWART van de Oostenrijkse kiezers heeft gisteren de Vrijheidpartij op de tweede plaats gebracht. Daarmee zijn extreme opvattingen over immigranten, de plaats van de vrouw in de samenleving en de plaats van Oostenrijk in Europa doorgedrongen tot in het hart van de Oostenrijkse politiek. Het directe gevolg is een dreigende impasse. De conservatieve Volkspartij heeft tijdens de campagne het standpunt ingenomen in de oppositie te gaan als zij na de Vrijheidspartij als derde uit de stembus tevoorschijn zou komen. Dat is nu het geval, hoewel het om tienden van procentpunten gaat.

De sociale voorwaarden die doorgaans worden opgesomd om de opkomst van ultrarechts te verklaren doen zich in Oostenrijk nu juist niet voor. De economie staat er goed voor, de werkloosheid behoort tot de laagste in Europa, de immigratie is relatief gering. Er moeten dus andere, en in zekere zin zorgwekkender, redenen zijn voor de doorbraak van de Vrijheidspartij, een doorbraak die in 1986 begon met het charismatisch-populistische leiderschap van Jörg Haider en die zich dit voorjaar doorzette toen Haider het gouverneurschap van de provincie Karinthië veroverde.

DE VOORGANGSTER van de Vrijheidspartij, de FPÖ, is bij de beëindiging van de geallieerde bezetting in 1955 ontstaan uit de onvrede van ex-nazi's over de behandeling die zij in het nieuwe Oostenrijk moesten ondergaan. De partij, ook onder haar nieuwe naam, is vele jaren lang een paria gebleven in het politieke landschap, en voor de buitenwereld een graadmeter waaraan de ontwikkelingen in Oostenrijk konden worden geijkt. Nu de Vrijheidspartij, mede dankzij kiezers in de grote steden, tot een beslissende factor in de Oostenrijkse politiek is uitgegroeid, is de schrik van het verleden werkelijkheid geworden. De Europese Unie omvat een staat waarin de spoken weer tot leven worden gebracht.

De praktische politiek is in staat tegen het kwaad een barrière op te werpen. De oude coalitie van socialisten en conservatieven beschikt in het parlement nog over een ruime meerderheid. Helaas hebben de laatsten zich in een onmogelijke positie gemanoeuvreerd: als zij vasthouden aan hun verkiezingsbelofte en de eindcijfers bevestigen hun derde plaats, dan rijst, naar het voorbeeld van Vorarlberg, het verwerpelijke alternatief van een rechtse coalitie met Haider.

Maar ook als de oude coalitie wordt hersteld, zijn de gevaren niet geweken. Rooms-rood heeft in Oostenrijk een reputatie van nepotisme en cliëntelisme, en aangenomen mag worden dat gisteren enkele lang openstaande rekeningen zijn vereffend. Het zou dus eens, onafhankelijk van de Vrijheidspartij, van de al te lang uitgestelde sanering van de Oostenrijkse politiek moeten komen, wil het land in de pas blijven met zijn omgeving. De politieke leiders staan voor belangrijke beslissingen. Modernisering van staat en politieke cultuur of uitlevering aan riskant populisme is de keuze.