Een afwezige vader

Bij elke oud-Indiëganger roept de naam een wereld aan herinneringen op, de KPM ofwel de Koninklijke Paketvaart Maatschappij; `paket' nadrukkelijk met één `k' gespeld. Het was de grootste zeevaartmaatschappij die Nederland ooit kende, ze voer met post, vracht en passagiers tussen de drieduizend bewoonde eilanden van de Indische archipel. De maatschappij gold als betrouwbaar en goed voor haar zeelieden.

De documentaire Een Leven op Zee van Linda Lyklema geeft een beeld van de KPM; eerst de kortstondige bloei, daarna veel aandacht voor haar ondergang in 1957, toen president Soekarno de Nederlandse bedrijven nationaliseerde. De film heeft een strikt persoonlijke inslag; Lyklema is op zoek naar het leven van haar vader die jarenlang in dienst was van de KPM. Historische beelden van de trotse, onwaarschijnlijk grote schepen op de zeeën tussen de Indische eilanden wisselt ze af met gesprekken met oud kapiteins. De zinswendingen `jouw vader' of `mijn vader' (Lyklema interviewt zelf) keren regelmatig terug. De kapiteins, met zo'n veelbewogen en tijdens de Tweede Wereldoorlog ook gevaarlijk leven, zijn dramatisch oud geworden. Getekende gezichten. Ze bevinden zich nu in huiskamers die, in al hun netheid, vreemd en onwenning voor hen moeten zijn na een leven op de vaart in de Oost.

Die vermenging van het persoonlijke levensverhaal met de grote gebeurtenissen van de historie werkt goed. Vader Lyklema krijgt bijna mythische proporties. Tijdens de hele film door heerst de suggestie dat hij dood is of op zijn minst voorgoed verdwenen. Wat zijn collega's over hem vertellen is betrekkelijk minimaal; trouw en kundig, dat ongeveer. Zij vertellen hun levensverhaal in nauw verbond met de KPM, en dat is boeiend en vooral dramatisch.

Aan het slot komt de verrassing; Lyklema zélf zit in zijn auto, uitkijkend over het water dat, zo zegt de stem buiten beeld van Johanna ter Steege, `35 jaar hetzelfde is gebleven'. Zijn dochter Linda heeft hem nadrukkelijk niet aan het woord willen laten, maar anderen. Zo creëert ze een geheim rondom hem, maar ook rondom die schepen en die zee waarheen hij aldoor weer vertrok. Een afwezige vader. Dat is, denk ik, aldoor weer het drama van de verre Oost: wie daarheen eenmaal zijn vertrokken, veranderen; ze blijven voor familieleden onbekenden en vreemden. Linda Lyklema bracht dit prachtig in beeld, met als achtergrond de intrigerende zwart-wit beelden van de KPM-schepen.

Een Leven op Zee, Ned.3, 20.58-22.00u.