`Veiligheidsraad kan slechts brokken lijmen'

De vijftienkoppige Veiligheidsraad van de Verenigde Naties is niet opgewassen tegen crises als Kosovo, Irak, Bosnië, Somalië, Rwanda en andere landen in Afrika. Een balans van de ambassadeurs van Groot-Brittannië en Frankrijk, twee van de vijf permanente leden met vetorecht, de P5.

Hoe nu verder met de door crises geteisterde V-raad? De Britse VN-ambassadeur Sir Jeremy Greenstock (56) kijkt in zijn kamer op de 28ste etage in het Dag Hammarskjöld-gebouw aan Second Avenue uit over de East River, met aan de oever het VN-hoofdkantoor, en repliceert: ,,Hoe nu verder met de globalisering? Globalisering werkt tussen bedrijven, individuen, non-gouvernementele organisaties en op het Internet, maar niet tussen regeringen. Politieke beslissingen worden op nationaal niveau genomen. De VN proberen vergeefs wereldwijd de koppeling te zijn. Maar omdat iedereen hier werkt met nationale instructies, zijn de VN een comité van 188 landen zonder leiderschap en zonder structuur.''

Daardoor raakt de V-raad verlamd in crises als `Irak' en `Kosovo', zegt Greenstock, voormalig politiek directeur van de ministers Rifkind en Cook. ,,In Kosovo wilden de Russen actie van de Veiligheidsraad blokkeren omdat ze vonden dat de Amerikanen hun eigen ding deden. Aangezien zich afgrijselijke schendingen van de mensenrechten voltrokken, moest de NAVO unilateraal bombarderen. Bij Irak hebben nationale posities de gezamenlijke invloed terzijde geschoven. De verdeeldheid binnen de P5 en de frustraties dat Irak nog steeds VN-resoluties [onder meer over ontwapening] schond, leidden ertoe dat de Amerikanen en de Britten vorig jaar december eenzijdig besloten tot het gebruik van geweld.''

Op de 44ste etage van hetzelfde Dag Hammarskjöld-gebouw zegt de Franse VN-ambassadeur Alain Dejammet (62), voorheen rechterhand van de ministers Dumas, Juppé en De Charette: ,,De Veiligheidsraad bestaat uit landen die regionale belangen en sympathiëen hebben. Soms hebben we dezelfde doelen, soms niet. In de Oost-Timor-crisis hadden we hetzelfde doel.''

Dejammet heeft zijn eigen visie op Kosovo en Irak. ,,Wij als lidstaten hadden eind vorig jaar hier in New York veel harder moeten proberen een oplossing te krijgen voor Kosovo, via een resolutie. Okay, Rusland had dan misschien nee gezegd, maar we hadden dat toch harder moeten proberen. Ik vrees dat het passeren van de V-raad weer kan gebeuren als we geen extra inspanning doen.'' En fel over Irak: ,,Wat de Verenigde Staten en Groot-Brittannië vorig jaar december deden, vier dagen achtereen bombarderen, is geen oplossing! President Clinton had zelf een maand eerder gezegd als argument om niet te bombarderen: het enige waarin ik geïnteresseerd ben, is terugkeer van de wapeninspecteurs van UNSCOM. Wel, sinds de bombardementen zijn ze niet meer teruggeweest [door verzet van Irak]. We weten nu niet wat er in Irak gebeurt met massavernietigingswapens en de situatie van de bevolking is nog steeds zorgwekkend.''

Sinds negen maanden verkeert de V-raad in een impasse over Irak. Een Brits-Nederlandse resolutie, gesteund door de VS, en een Russisch-Chinees-Franse resolutie lijken kansloos. Dejammet: ,,Frankrijk wil een indringend inspectieregime invoeren, minder agressief dan UNSCOM, en de sancties verzachten. Wij willen sommige elementen invoegen, die ons kunnen helpen de Irakezen ervan te overtuigen of dwingen de terugkeer van de inspecteurs te accepteren.''

Heeft Frankrijk geen economische `belangen' in of `sympathiëen' voor het Iraakse regime, zoals vaak wordt beweerd? ,,Absoluut niet! Waar zijn dan de contracten die door Frankrijk zijn gesloten? Er is geen enkel economisch voordeel voor ons in Irak.''

Volgens Greenstock speelt het Amerikaanse leiderschap de V-raad parten. ,,De VS zijn The Big Boy, de enige supermacht. Zij zouden de VN moeten steunen, maar staan er op nationale beslissingen te nemen. Ze gaan naar het Congres voordat ze naar de VN gaan. Ze gaan naar de hoofdredactie van The New York om haar mening te vragen voordat ze naar [VN-chef] Kofi Annan gaan. De VS gebruiken de VN als ze zien dat het het juiste forum is. Maar als niet zo is, schuiven ze de VN terzijde. De VS zijn machtiger dan de VN. Wij Britten rijden wel eens op de schouders van de VS mee, maar soms werpen ze ons af.'' Dejammet: ,,Die landen die opscheppen dat ze machtig zijn, moeten iets aan de crises doen. Wij scheppen niet op dat we machtig zijn. Wij zijn niet vergelijkbaar met de VS.''

Greenstock en Dejammet zien geen polarisatie in de V-raad tussen de VS, Rusland en China. ,,Ze werken juist constructiever samen'', zegt Dejammet. Greenstock: ,,De regering of wie ook in Rusland de macht hebben, zijn tot op zekere hoogte corrupt. Het systeem is nog niet te vertrouwen, maar de bedoelingen zijn goed. De politieke bedoelingen in China zijn respectabel. De VS moeten meer open staan voor een gezamenlijke benadering, en niet egoïstisch zijn. Al met al zie ik hoop voor meer orde.''

Maar beiden onderschrijven dat de V-raad soms niet veel meer is dan een brandweer, die sommige branden moet laten woeden. Greenstock: ,,De VN kunnen niet voorkomen dat mensen elkaar vermoorden, en slechts de brokken lijmen. De VN kunnen landen niet in bedwang houden. De VN, dat zijn u en ik, de lidstaten. We moeten niet doen alsof de VN aan iemand anders toebehoort. Of dat het een ziekenhuis is, dat niet werkt.''

Volgens Greenstock is een ,,belangrijke psychologische factor'' dat de V-raad zich alleen in operaties stort ,,waarvan we denken dat een goed resultaat mogelijk is''. ,,Daardoor is de V-raad niet elke dag bij alle crises betrokken'', zegt hij. Hij noemt Congo als bijna hopeloos voorbeeld: ,,Het combineren van democratie en efficiënt regeringsbestuur werkt niet in Afrika.''

In zijn ogen hebben de VN de afgelopen jaren ,,teveel gezwamd'' over hervorming, en vooral uitbreiding, van de V-raad. ,,Alsof het aan structuur lag, en niet aan operationele competentie. Als de raad individueel en gezamenlijk een grotere verantwoordelijkheid zou voelen om resultaten te boeken, zouden we sommige van de onderlinge verschillen terzijde kunnen schuiven. Maar de collectieve verplichting is niet erg sterk.''

Voor Greenstock en Dejammet is de reactie van de VN in Oost-Timor een lichtpunt, ook al konden ze massale moordpartijen niet voorkomen. ,,Soms is de raad wel degelijk in staat snel te reageren'', zegt Dejammet. De P5 waren het erover eens dat de schendingen van de mensenrechten op het eilanddeel een halt moest worden toegeroepen. Het snel uitsturen van een VN-missie, met Greenstock als lid, en een snelle resolutie voor een vredesmacht, met dank aan Nederland als voorzitter van de V-raad, ,,toonden dat de raad ook eens bovenop een zaak zat en resultaten boekte'', zegt Greenstock.

De Britse ambassadeur beaamt dat Saddam Hussein en Miloševic, ,,twee meedogenloze tirannen en extremen'', er nog steeds in slagen de V-raad dol te draaien. ,,Saddam ging vorig jaar zover dat we hem wilden straffen. Zo van: we gaan er voor zorgen dat jouw leger niet meer strijdend zal zijn, en denk niet dat je Koeweit nog een keer kan proberen te pakken. Hij stelde onze vastbeslotenheid op de proef. Als je dan zwakte vertoont, raast de stier voort. Maar als je kracht toont, drijf je hem terug'', zegt Greenstock.

,,En door de bombardementen in Kosovo heeft in elk geval het kwade niet gewonnen. De volgende kerel zal daarvan leren en denken: ze waren bereid Miloševic aan te pakken, ik zal maar uitkijken. Als we dit gedurende een periode consistent kunnen doen en genoeg belangrijke landen hier bij de VN kunnen laten zeggen dat dit het goede antwoord is, dan bouwen we iets op.''

Greenstock is nuchter over de toekomst: ,,Wat we nodig hebben, is een kleine groep ambassadeurs in samenwerking met de secretaris-generaal, die proberen dingen te veranderen. En dan vergroot je die groep, als mensen door hebben dat het effectiever wordt. Je moet een spiraal van vertrouwen creeëren dat de VN gaan werken op dit terrein.''

Dejammet: ,,De Veiligheidsraad moet geen onderscheid maken tussen crises die in de mode zijn en crises, waar we de mensen niet kennen. Waarom zouden we meer bekommerd moeten zijn om Kosovo dan om Afrika? Omdat Kosovo maar op twee uur vliegen ligt van Amsterdam en Parijs? In Oost-Zaïre zijn meer mensen gestorven dan in Oost-Timor of Kosovo.

,,Er zullen meer regionale crises zijn, maar we moeten streven naar gelijkheid bij de aanpak ervan. En daarvan zullen we de hyperpower [een Franse aanduiding voor Amerika] en de mindere hyperpowers moeten overtuigen. Een van de lessen is dat je soms spontaner je goede vrienden moet kritiseren. Niet alleen de Amerikanen maar ook anderen. En dat is geen rivaliteit of competitie.''