`Ik stel de vrije keuze voorop'

Hij sloeg op de vlucht voor de nazi's en de communisten. Na meer dan veertig jaar ballingschap werd hij de eerste Tsjechische minister van Cultuur. Pavel Tigrid is kosmopoliet uit noodzaak en komt dat komende week in Nederland uitleggen.

De ex-minister van Cultuur draait de sleutel om en duwt de deur open. Een kleine kamer, een wit doek aan de wand, stoelen. ,,Hier keken ze altijd naar pornofilms.'' Hij kan het lichtknopje niet vinden. ,,Enfin, dat is wat ze hier deden.'' Hij laat de zaal zien waar Boris Jeltsin ooit een halve eend verslond en daarna die van zijn Tsjechische gastheer die liever wodka dronk dan eendjes at. Pavel Tigrid loopt naar het volgende vertrek, met een witte vleugel. ,,Dit is de muziekkamer. Niet dat de communisten muziek maakten, ze dronken alleen maar. Behalve de eerste secretaris, die een slecht musicus was, speelde er nooit iemand op de vleugel.''

Tigrid verontschuldigt zich voor de aanblik van deze vertrekken van de Praagse Burcht, waar sinds de negende eeuw koningen en presidenten het land besturen. De communisten hadden geen smaak. Hij heeft hier nog tot januari een kantoor om een comité aan te voeren dat de relatie tussen Tsjechië en Duitsland moet verbeteren. Daarna, zegt hij, gaat hij echt met pensioen. Hij is 82.

Dat betekent dat hij 23 was toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, 31 toen de communisten de macht in Praag grepen, 51 tijdens de Praagse Lente en begin zeventig toen de Berlijnse Muur tot gort werd geslagen. Hij was 76 toen zijn vriend Václav Hável hem in Parijs belde en verzocht minister van Cultuur te worden in de eerste regering van Tsjechië. `Meneer de president, what the hell for?' Hij zei: `Jij hebt zo lang in het buitenland gewoond, je hebt vast iets geleerd wat wij niet geleerd hebben'.

Tigrid gaf gehoor aan Hávels verzoek en was vanaf het begin zijn adviseur, in het bijzonder voor de relatie met het Westen. Daar had Tigrid meer dan veertig jaar in ballingschap geleefd, op de vlucht voor de nazi's en later voor de communisten. Hij woonde in Londen, München, New York en Parijs. In de Tweede Wereldoorlog werkte hij voor de BBC, tijdens de Koude Oorlog was hij een van de directeuren van Radio Free Europe in München, hij werkte als ober in een Ierse pub in New York, hij schreef boeken over Oost-Europa en richtte het dissidentenblad Svedectvi (Getuigenis) op dat hij Tsjechoslowakije liet binnen smokkelen.

Tigrid is komende vrijdag in Brabant, wanneer Tilburg voor een dag wereldstad zal zijn: kosmopolieten aller landen verzamelen zich in de aula van de Katholieke Universiteit Brabant. Het Nexus Instituut, een onafhankelijke instelling ter bestudering van de Europese cultuur, organiseert daar de conferentie No place for cosmopolitans? Pavel Tigrid spreekt over `de identiteit van de kosmopoliet'.

Dat woord, kosmopoliet, is deze eeuw in sinistere handen gevallen. Voor Hitler stond een kosmopoliet gelijk aan een jood en Stalin beschouwde alle kosmopolieten als intellectuelen. Hun lot is bekend. In de oorspronkelijke betekenis verwijst het woord naar het oude Hellenistische ideaal van de burger die de hele wereld als zijn vaderland beschouwt. Deze wereldburger moet niets hebben van grenzen en zeker niet van staatsgrenzen. In deze tijd zouden ze met gsm, draagbare computers, Internet en Concorde nationale grenzen aan hun laars lappen. Maar de hedendaagse kosmopoliet is, daar gaat de Nexus-conferentie vanuit, niet de reiziger die met de modernste technologie in zijn achterzak van de ene wereldstad naar de andere vliegt, al kan dat een prettige bijkomstigheid zijn, maar iemand die de waarden van het kosmopolitisme onderschrijft.

Verraders

Begin jaren vijftig vond in Praag een aantal spectaculaire rechtszaken plaats. Stalinistische schijnprocessen waren het. Secretaris-generaal van de Tsjechische Communistische Partij Rudolf Slanský en dertien andere top-communisten, waaronder elf joden inclusief Slanský zelf, werden ter dood veroordeeld. De aanklacht: ze waren Trotskisten-Titoïsten-Zionisten. Verraders. ,,De revolutie at haar eigen kinderen op. En die idiote Tsjechische communisten in Praag kozen mij uit als hun doelwit in het buitenland'', zegt Pavel Tigrid. De communisten veroordeelden hem bij verstek tot veertien jaar gevangenisstraf. ,,Ze zeiden: hier hebben we een typische kosmopoliet. Verbannen, bourgeois, reactionair, joods èn katholiek. Zo kwam ik er achter wat een kosmopoliet is: iemand die buiten de grenzen opereert, mogelijk joods, iemand die overal ter wereld thuis is, met name in Israel.''

Tigrid had de grootste bedenkingen toen Nexus-directeur Rob Riemen hem vroeg om de bijeenkomst in Tilburg te openen. ,,Maar meneer Tigrid, u bent een kosmopoliet, altijd al geweest. Ik zeg ja, maar altijd in de meest negatieve zin van het woord.''

Twee van de andere sprekers een e-mail gestuurd om te vragen wat voor hen een kosmopoliet is. `Kosmopolitisme', reageert de Amerikaanse hoogleraar Mark Anderson die in New York vergelijkende literatuurwetenschappen en Duits doceert, ,,betekent dat je je beweegt tussen verschillende culturen, dat je bij geen enkele cultuur helemaal thuis hoort. Kosmopolitisme was vaak een reactie op ballingschap. De balling kan zijn ogen naar de hemel opslaan, in plaats van naar de aarde, en beseffen dat de kosmos zijn thuisland is.''

De e-mail van historicus en journalist Michael Ignatieff, beroemd om zijn BBC-documentaires Blood and Belonging over nationalisme, meldt wat het verheven kosmopolitische ideaal in de wereld van vandaag betekent. ,,Het is het privilege van degenen die een eigen paspoort hebben. Kosmopolitisme zonder een paspoort is statenloosheid, en in onze wereld betekent dat: opsluiting, uitwijzing, dakloosheid. Kosmopolitisme - wat gewoonlijk een arrogante minachting inhoudt voor de nationalistische en patriottische wanhoop van gewone mensen - gaat in wezen uit van het lidmaatschap van een sterk verdedigde natie-staat.'' Ignatieff eindigt: ,,Kosmopolitisme als identiteit is onbruikbaar, tenzij het zich bewust is van het eigen privilege en ernaar streeft de status die zij zichzelf aanmeet ook te geven aan de daklozen, de statenloze, de vervolgden.'' Mark Anderson weer: ,,Kosmopolieten zijn gewoonlijk niet in de positie om wie dan ook buiten te sluiten: ze zijn de buitengeslotenen.''

Altijd gelijk

Pavel Tigrid keerde na de Tweede Wereldoorlog terug naar Praag, maar ontvluchtte in 1948 voor de tweede keer zijn geboortegrond, omdat de communisten zich nestelden in de Praagse Burcht. ,,In het fascisme en het communisme geldt: de Partij heeft altijd gelijk. Als je dat niet accepteert, dan hangen we je op. Daarom verliet ik het land in '48. Niet als een kosmopoliet, maar als een goed Tsjechisch burger - opgevoed in de eerste republiek, een burger die simpelweg niet wilde wonen in een land waar basale vrijheden niet bestonden. Ik vluchtte naar West-Duitsland en later naar Amerika; die landen werden mijn land: daar kon ik leven als vrij man. En het kan me niks schelen als iemand dat kosmopolitisch noemt.''

Een belangrijke reden voor Tigrid om toch naar Tilburg te komen is de kans zijn oude vrienden te ontmoeten. Ze zullen er zijn, zoals de Poolse minister van Buitenlandse Zaken Bronislaw Gemerek. ,,We hebben samen gevochten tegen het nazisme en het communisme en het is een wonder dat we elkaar nu kunnen treffen als vrije mensen.'' De rol die hij op de conferentie zal spelen is Tigrid op het lijf geschreven ('Heel mijn leven hoor ik al: moet je die Tigrid zien. Ik heb nooit ergens echt bij gehoord, zelfs op de Burcht niet'): waar veel sprekers de heilzame werking van het kosmopolitisme zullen bezingen, zal hij zijn vraagtekens zetten bij het hele concept.

Hij ziet niets in de ideeën van sommige Amerikaanse wetenschappers die kosmopolitisme als redding zien voor een wereld die ten ondergaat aan etnische conflicten. Zij willen dat Amerikaanse kinderen op school niet langer als patriotten worden opgevoed, maar als wereldburgers. Ze moeten leren dat de eigen cultuur niet superieur is aan andere culturen. ,,Onderwijs is nergens een garantie voor, alleen voor kennis. Bovendien is het Amerikaanse nationalisme niet gevaarlijk. Kinderen wordt de American Way bijgebracht: Amerika is het beste land en ook jij, Joe, kan president worden. Het is primitief, niet agressief. Het zal niet uitgroeien tot wat je op de Balkan ziet: er is niets beter dan een Serviër en daarom moeten we de anderen verslaan.''

Zijn toespraak zal Tigrid dan ook beginnen, zegt hij, met de vraag: kosmopolitisme oké, maar hoe zit het met nationalisme? ,,Dat is een onderwerp waar niet alleen overal over wordt gedebatteerd, maar waar voor gevochten wordt. Kosmopolitisme is een intellectueel artefact, terwijl nationalisme een realiteit is. Het is vandaag de dag, vijftig jaar na fascisme en nazisme, de enige kracht die mensen op de been krijgt. De vraag moet dus zijn: kunnen wij als niet-nationalisten, en daarom als kosmopolieten, daar iets tegen ondernemen? Maar ik zou me verzetten tegen de suggestie dat je met kosmopolitisme het nationalisme kunt bevechten: dat is de ene ideologie met de andere bestrijden. Kosmopolitisme heeft geen wapens om het op te nemen tegen nationalisme. Waar? Hoe?''

Hoofdredacteur VPRO-televisie Hans Maarten van den Brink zal in Tilburg het kosmopolitische ideaal verdedigen, wat volgens hem ten onrechte in diskrediet is geraakt. Een waarachtig kosmopolitisme, redeneerde hij twee jaar geleden al op een bijeenkomst over de multiculturele samenleving in de Balie, is de enige remedie voor bijna alle politieke en maatschappelijke kwalen van deze tijd. Hij relativeerde deze stelling onmiddellijk met de woorden: `De mensen zijn er absoluut niet voor gemaakt. Ze hebben gewoon meer houvast nodig en de troost dat er voor hen en na hen meer is dan de leegte van hun rationaliteit.' Van den Brink nu: ,,Toch heb je iets aan dat kosmopolitische ideaal omdat het allerlei rechten relativeert die mensen proberen te claimen. Het houdt je bij de les in discussies over de inrichting van de samenleving. Het alternatief is Joegoslavië. Etnische zuiveringen. Iedere stam zijn eigen land, ten koste van degenen die daar niet bij horen.''

Snelle pakken

Op het Praagse Wenceslas Plein, waar in 1989 tienduizenden demonstranten de Fluwelen Revolutie ontketenden, schieten nu jongemannen in snelle pakken, mobiele telefoons tegen het oor, de trottoirs over. Kentucky Fried Chicken heeft tegenover McDonalds een plek veroverd en op de stoep staan talloze kiosken waarvan de ene helft zich door Coca Cola en de andere helft zich door Pepsi laat sponsoren. Pavel Tigrid vindt het Wenceslas Plein zoals het er nu bij ligt ook vreselijk. Maar hij gelooft niet in het bestaan van McWorld, de Westerse monocultuur die volgens de Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber overal lokale culturen bedreigt. McWorld lijkt op kosmopolitisme, maar is het niet.

,,Het is een overgesimplificeerde slogan, een cliché. Toen ik minister van Cultuur was gingen er stemmen op om de import van buitenlandse films te beperken. Daar was ik tegen om de simpele reden dat ik niet geloof dat zo'n rantsoenering iets positiefs oplevert. Ik stel de vrije keuze voorop, mensen moeten zelf weten of ze rotzooi tot zich nemen of niet. Moet de minister van Cultuur real American trash verbieden? Van Litouwen tot Japan is het te verkrijgen. Je kunt het niet tegenhouden.''

Toen hij aantrad als minister van Cultuur besloot hij het ministerie op te heffen. Het was hem nog te veel de bureaucratische planmachine uit de communistische tijd. Hij halveerde de staatssteun, waaronder die aan theatermakers omdat ze hun zalen niet meer vol kregen. Marktwerking, daar moesten ze rekening mee gaan houden. Ze konden hem wel opeten van woede. ,,De argumentatie van een aantal briljante mensen was: die Tigrid is niet een van ons. De Tsjechische cultuur, dat zijn wij. Hij is erger dan de ergste communist, hij kent het land niet, hij komt als vriend van de president uit het niets en doet ons dit aan.

,,Tegen de theatermakers zei ik: jullie kunst floreerde tijdens het totalitaire regime, want de mensen kwamen luisteren naar wat er tussen de regels werd gezegd. De mensen geven nu hun geld aan iets anders uit. Ze zeiden tegen me: weet u wel dat we hier tegen de communisten gevochten hebben? Ik zei: ja, daar krijgen mensen medailles voor, geen subsidies.''

's Avonds meldt CNN dat in Montenegro de volgende burgeroorlog (`erger dan in Kosovo') op uitbarsten staat omdat de Montenegrijnen meer autonomie willen en misschien een eigen staat. Het optreden van de internationale gemeenschap in voormalig Joegoslavië was volgens Tigrid uniek. ,,In Kosovo is voor het eerst in de geschiedenis de wet van soevereine staten gebroken. Met andere woorden: we hebben verantwoordelijkheden op het gebied van de mensenrechten die zich uitstrekt over nationale grenzen heen. Ook al was de uitvoering slecht, dat principe bestond en werd in praktijk gebracht. Natuurlijk spelen we een beetje vals - we sluiten onze ogen voor wat Turkije met de Koerden uithaalt, enzovoorts - maar dit lijkt me het discussiepunt: wat is er gebeurd en uit naam waarvan? Waarom zouden we daar het kaartje `kosmopolitisch' aanhangen? De internationale instituties als UN, NAVO, EU, Unesco zijn geen kosmopolitisch gereedschap of kosmopolitische instellingen die een ideologie willen opleggen.

,,De grootmachten - de leiders èn het volk, in ieder geval de meerderheid - waren het eens met de actie om tussenbeide te komen, uit naam van de mensenrechten in Joegoslavië. Uniek! Als je aan de tuinder hier zou vragen of hij achter de NAVO stond toen die bommen gooide, zou hij zeggen: `Ja, het verdiende loon van de Serviers, die klootzakken'. En als je vraagt: `Zegt u dat als kosmopoliet?', zal hij zeggen: `Als wat?'.''

Nexus Conferentie 'No Place for Cosmopolitans?', Katholieke Universiteit Brabant, Tilburg, vrijdag 8 oktober, 9:30-22:00. Eerste conferentie in een reeks van vier. De volgende vinden plaats in New York, Jerusalem en New Delhi.