Een haalbare plaat

Om de grootscheepse fraude met kentekenplaten te verminderen, begint 1 februari de verplichte invoering van een nieuw model nummerplaat voor auto's. Althans, als aanstaande dinsdag de Eerste Kamer met het betreffende wetsvoorstel akkoord gaat. Over de kosten voor de Nederlandse automobilist en de fraudebestendigheid lopen de meningen sterk uiteen.

`Als ik een auto zie, kijk ik eerst naar de nummerplaten'', zegt de adjunct-directeur van de Dienst Wegverkeer in Zoetermeer, Hans van der Bruggen. Deze beroepsdeformatie leidt vaak tot ergernis. Waarom ziet de politie het knoeiwerk niet? Hoe met een schuursponsje van een R een P is gemaakt, hoe een plaat met opzet vies is gemaakt en het lampje erboven gesaboteerd. ,,Calculerende burgers'' noemt Van der Bruggen zulke frauderende autobezitters die onverzekerd rondrijden en geen bekeuringen betalen. De pakkans is klein, het financiële gewin groot.

Op enorme schaal wordt in Nederland met kentekens gefraudeerd, legt Van der Bruggen uit. Het systeem kent twee lekken, nep-eigenaren en valse nummerplaten. Zo'n 50.000 auto's zijn ongrijpbaar voor politie en justitie omdat ze op naam staan van junks en andere nep-eigenaren zonder vaste woon- of verblijfplaats. Deze zogenoemde katvangers zetten voor een kleine vergoeding een auto op hun naam.

De echte eigenaren blijven daardoor buiten beeld van de autoriteiten. Behalve dat zij geen last hebben van belastingaanslagen, bekeuringen of de lastige sociale dienst, kunnen de echte bezitters met hun auto vaak straffeloos misdrijven begaan. Als bij een overval al een kenteken wordt genoteerd, stuit de politie op een junk die van niets weet.

Het probleem van de vervalste nummerplaten is waarschijnlijk nog veel groter. Op basis van justitie-overzichten uit de periode 1996-1998 becijferde de Dienst Wegverkeer (RDW – de voormalige Rijksdienst heeft na verzelfstandiging de oude afkorting gehandhaafd) dat per jaar 250.000 tot 300.000 overtredingen worden gemaakt die verband houden met een kentekenplaat. In 1995 kwam het accountantskantoor PriceWaterhouseCoopers tot een schatting van 50.000 tot 200.000. Aan gederfde inkomsten scheelt dit de schatkist jaarlijks zo'n 700 miljoen gulden.

Die cijfers zorgden voor veel discussie in het parlement. De toenmalige minister van Verkeer, Annemarie Jorritsma, gaf drie jaar geleden opdracht een fraudebestendige nummerplaat te ontwikkelen.

In overleg met betrokken branche-organisaties ontwikkelde de RDW een systeem voor de Gecontroleerde Afgifte en Inname van Kentekenplaten (GAIK). Het noodzakelijke wetsvoorstel is onlangs door de Tweede Kamer goedgekeurd. Aanstaande dinsdag buigt de Eerste Kamer zich over het voorstel.

Als ook die horde is genomen, worden vanaf 1 februari alle nieuwe voertuigen in Nederland verplicht van de GAIK-platen voorzien. Alle andere auto's, vrachtwagens en motoren zijn vanaf 1 juni 2000 aan de beurt. Bij de jaarlijkse APK-keuring, verplicht voor personenvoertuigen die ouder zijn dan drie jaar en vrachtauto's ouder dan één jaar, moeten verse platen worden gemonteerd. In 2003 dient de operatie te zijn voltooid. Op alle voertuigen zitten dan de nieuwe gele platen, die een zwart kader hebben en een blauw vlak met het Europees embleem.

Met alleen een nieuw model plaat kon niet worden volstaan, legt Van der Bruggen uit. ,,Kentekenplaten zijn nu overal zonder restricties te koop, zelfs bij de hakkenbar.'' Regulatie van de bedrijfstak was daarom onvermijdelijk. Slechts een handvol fabrikanten krijgt straks toestemming voor het vervaardigen van de blanco aluminium platen met de retro-reflecterende geel-blauwe folie. Deze genummerde halffabrikaten mogen alleen geleverd worden aan de circa driehonderd, door de RDW erkende kentekenplaatfabrikanten. Deze bedrijven mogen slechts twee GAIK-platen per auto en één plaat per motorfiets afgeven. Voor fietsdragers, aanhangers en caravans komt een speciale witte plaat. Alle platen worden slechts afgegeven op vertoon van een legitimatiebewijs. Op deel 1 van het kentekenbewijs komt bij afgifte een merkteken. En van alle gegevens dient de kentekenplaatfabrikant een administratie te voeren, die jaarlijks door de RDW wordt gecontroleerd. Van der Bruggen: ,,Als er ergens ondeugdelijke platen opduiken, moeten wij deze kunnen herleiden naar de plaats van afgifte.''

Hoe mooi het ook klinkt, waterdicht is het systeem niet. ,,Zolang dollarbiljetten worden nagemaakt, zal ook met kentekenplaten worden gerotzooid'', zegt Van der Bruggen. ,,Ik gok dat we 80, 90 procent van de fraude kwijtraken. De harde crimineel zal wel weer wat vinden. Maar voor de `calculerende burger' leggen we een te hoge drempel. Ook omdat op deze fraude een flinke strafmaat is gezet.''

Het door de overheid gecontroleerde marktsysteem is in velerlei opzichten een compromis, concludeert Van der Bruggen. ,,Haalbaarheid was voortdurend ons criterium. We zochten naar een verantwoorde afweging tussen strengheid, kostprijs en draagvlak.'' Vanwege de kosten wordt voorlopig afgezien van on-line controle van de aangeboden papieren en van de on-line registratie van afgegeven en ingenomen platen. Met een computernetwerk voor de kentekenfabrikanten zou een set platen minstens 80 gulden gaan kosten. Een set van de nu gangbare platen kost ongeveer 30 gulden.

De afgifte van kentekenplaten onttrekken aan de markt, door inschakeling van bijvoorbeeld de gemeentehuizen, was bij voorbaat onbespreekbaar. Van der Bruggen: ,,Fraude zou daarmee wel verder kunnen worden gereduceerd. Maar we hadden beslist de hele branche tegen gekregen. Wat eenmaal aan de markt gegeven is, haal je als overheid niet zo makkelijk meer terug. De BOVAG en de Rai zouden de halve Tweede Kamer in stelling brengen.''

De kentekenplaat rechtvaardigt ook niet zo'n publieksonvriendelijke maatregel, zegt Van der Bruggen. ,,We zijn in Nederland zo calvinistisch. We willen ook altijd het laatste procentje. Moet vanwege een paar criminelen negentig procent van de Nederlanders op een publieksonvriendelijk tijdstip in de rij staan bij het gemeentehuis?''

Een deel van de autobranche leverde felle kritiek op het wetsvoorstel. De ANWB schat de kosten van de verplichte invoering op circa 600 miljoen gulden (10 miljoen sets platen à 60 gulden). De voorgestelde maatregelen rechtvaardigen volgens de bond zo'n grote investering niet. Met chiptechnologie zou fraude bovendien effectiever bestreden kunnen worden. De ANWB pleit voor geleidelijke invoering van de nieuwe platen, alleen op nieuwe auto's.

Van der Bruggen lacht om de kritiek van de grootste bond van Nederland en spreekt over een ,,achterhoedegevecht''. Op verzoek rekende hij minister Netelenbos voor dat operatie-GAIK niet meer dan 100 miljoen gulden kost. De adjunct-directeur geeft na enige discussie toe dat zijn berekening ,,naar beneden afgerond is''.

De platen voor bedrijfswagens, caravans, aanhangwagens en motorfietsen telde hij niet mee en zijn kostprijs van nieuwe platen ligt beduidend onder de verkoopprijs die vanuit de markt wordt gemeld. ,,Maar laat het eens 200 miljoen zijn'', zegt hij. ,,Dat is nog niet eens de helft van het bedrag dat de ANWB noemt. De ANWB is betuttelend bezig. Veel automobilisten hebben geld over voor spoilers en sieruitlaten. Ze malen niet om drie, vier tientjes voor een paar mooie nieuwe platen.''

Volgens Erik Rommerts, secretaris van Rai-autovak, de belangenbehartiger van de kentekenplaatfabrikanten, ligt de waarheid over de kosten van de vernieuwingsoperatie ergens in het midden. ,,De berekening van de ANWB lijkt me te hoog, die van de RDW te laag.'' Bij nader inzien geeft beleidsmedewerker Ferry Smit van de ANWB toe dat de bond zich heeft ,,vergist'' en dat de operatie-GAIK de automobilist waarschijnlijk 300 miljoen gulden kost.

Het ANWB-voorstel de nummerplaten alleen verplicht te stellen voor nieuwe auto's noemt Van der Bruggen kortzichtig. ,,Nu kunnen we in drie jaar tijd een flinke schoning realiseren. Anders blijven we nog minstens tien jaar met veel valse kentekenplaten zitten.''

Op één punt is Van der Bruggen het eens met de ANWB. Op den duur zal Elektronische Voertuigen Indentificatie (EVI) aan alle fraude een eind maken. ,,De GAIK-plaat is een tussenoplossing voor de korte en middellange termijn'', zegt de RDW-adjunctdirecteur. ,,Maar nu al chips inbouwen kan nog niet, wat dat betreft staat de ANWB buiten de werkelijkheid.''

EVI werkt met een in de auto ingebouwde chip met gegevens over de auto en eventueel de eigenaar. In de Troonrede werd 2005 genoemd als mogelijke invoerdatum voor de elektronische voertuigidentificatie. Voor het einde van het jaar komt minister Netelenbos met een statusreportage. ,,Het kan ook wel 2008 worden'', zegt Van der Bruggen. ,,De techniek is er. De moeilijke punten zijn: privacy, organisatie en regelgeving. Maar uiteindelijk zullen kentekenplaten alleen nog voor huis-, tuin- en keukengebruik dienen. Het verkeer zes rijbanen dik, windkracht 8, 30 graden onder nul, maar de snuffelpaal stelt moeiteloos vast wie te hard rijdt. Dat is de toekomst.''

Wat betreft de Dienst Wegverkeer blijft EVI voorlopig beperkt tot voertuigidentificatie. Maar de minister heeft ,,meer aan haar fiets hangen'', zegt Van der Bruggen. Mobiliteitsproblemen, rekeningrijden, op een andere manier het gebruik van de weg belasten, kilometers tellen, tol heffen – de mogelijkheden om de ingebouwde chip te benutten zijn vrijwel onbeperkt. ,,Maar hoe meer je er aan gaat hangen, hoe moeilijker het wordt'', voorspelt Van der Bruggen.

Bijkomend probleem is dat de automobielindustrie de elektronica gebruikt als middel om dure auto's te verkopen, bijvoorbeeld voor informatie over het motormanagement. Vanaf het moment dat de overheid dezelfde elektronica gebruikt voor consument-onvriendelijke zaken als rekeningrijden, botsen de belangen. Van der Bruggen: ,,Je kunt als overheid fantastische dingen bedenken. Maar de grote spelers in de private sector, de General Motors en de Fords, laten zich niet door ambtenaren en ministers voorschrijven wat er in hun auto's moet zitten. Kijk hoe lang het geduurd heeft voor de katalysator daadwerkelijk onder auto's zat. De fabrikanten lieten zich pas dwingen door gezamenlijke Europese wetgeving en premies. De lobby van de autobranche is buitengewoon sterk.''