Een saluut aan het gesproken woord

Angela's Ashes noemde Frank McCourt zijn autobiografische debuut, en uit die titel viel al af te leiden dat hij het niet bij dat ene boek zou laten. Want de Angela uit die titel verging in dat boek niet tot stof. Verre van dat. Ze was en bleef een Ierse, katholiek, echtgenote van een verdwijnende en weer verschijnende dronkelap, en moeder van zeven kinderen, drie dood, vier in leven. Aan het einde van Angela's Ashes is ze nog actief als de `Mam' van Frankie en zijn broertjes. Ze weet wat geld bijeen te schrapen voor een afscheidsfeestje voor haar 19-jarige oudste zoon die zijn geluk in Amerika gaat beproeven. En eer ze haar tranen verdrinkt in `een drupje sherry uit Spanje', laat ze zich overhalen om een afscheidslied voor hem te zingen:

A mother's love is a blessing

No matter where you roam

Keep her while you have her

you'll miss her when she's gone

Pas op de laatste bladzijde van McCourts tweede boek, `Tis, wordt Angela's as verstrooid. Bij haar crematie in New York hebben de broers aan haar kist gezongen: `A mother's love is a blessing'.

`A memoir' noemt McCourt zijn beide boeken – hij vertelt er zijn leven mee en maakt dat leven tot een spiegel van zijn tijd – Angela's Ashes brengt door drank en onvoorstelbare armoe geteisterde Ierse gezinnen in de jaren dertig en veertig tot leven, `Tis beeldt het harde bestaan af van de Europese immigrant in het Amerika van net na de Tweede Wereldoorlog. Aan beide zijden van de oceaan is het leven onverbiddelijk maar curieus en wie juist dat laatste inziet, is gered.

Angela's Ashes en `Tis kunnen niet zonder elkaar; apart zijn ze maar een helft, samen zijn ze één. Zo is de titel `Tis afkomstig uit het slothoofdstuk van Angela's Ashes, sterker, dat hoofdstuk bestaat in zijn geheel uit dat ene ``Tis', in antwoord op een retorische vraag. `Is het geen geweldig land?' zegt een medepassagier tegen Frankie als het schip de Amerikaanse kust dicht genoeg is genaderd om de lichtjes te zien twinkelen.

`Tis, ontdekt Frankie: Dat is zo. Inderdaad.

Gezien Angela's Ashes is het feit dat `Tis in het Nederlands De nieuwe wereld heet, verkeerd, al is het gewiekst bedacht (Frankie's nieuwe wereld is `De nieuwe wereld') vermoedelijk omdat de uitgever bevreesd is voor een ongewone titel als `Inderdaad'.

Ook `Tis vertelt een somber verhaal. Maar McCourt weet het weer zo licht en gepassioneerd te schrijven, vol oog voor dwaze details en met telkens een nieuw saluut aan de schoonheid van de levende, gesproken taal, dat het onweerstaanbaar wordt.

Frankie is Frank nu en hij vecht zich in een nieuw bestaan in via een bonte stroom van baantjes, variërend van asbakkenleger in een chique hotel tot hondenverzorger in het Amerikaanse leger. Een even bonte stroom medemensen passeert zijn leven, steeds fenomenaal neergezet door de manier waarop zij zich bedienen van de taal, in dit geval van het Amerikaans, dat zelden hun eerste taal is: de zwervers en de zwevers, de haveloze gelukzoekers, een bartender die hem streng de weg naar de schoonheid van de poëzie opjaagt. Schrieperige hospita's en laatdunkende superieuren wijzen iedereen hun plaats met flauwe standaardmoppen. Bij alles blijft Frank de jongen met het dikke Ierse accent, de chronisch ontstoken ogen (`pissholes in the snow') en de slechte tanden, ook als hij, die met zijn veertiende van school moest, zich met list en bedrog heeft weten in te schrijven bij de New-Yorkse universiteit, waar hij een opleiding tot leraar weet te voltooien.

De absurditeiten van het immigrantenbestaan in New York worden in `Tis met dezelfde verbazing onder ogen gezien als die van de achterbuurtfamilies in Limerick in het eerste boek. En dat wordt gaandeweg een probleem. McCourt is een groots verteller, maar zijn methode, die compassie paart aan een scherp vermogen tot het onderscheiden van dagelijkse boosaardigheid, verhelpt niet dat dagelijks overleven in Ierland exotischer is dan de Werdegang van een immigrant in New York.

Hoe dichter McCourts verhaal de hedendaagse tijd nadert, des te verder zakt zijn verhaal in. Hij begint grote perioden inclusief de maatschappelijke veranderingen samen te vatten, waar hij ze beter had kunnen overslaan; personages lopen zijn boek in en verdwijnen geruisloos en soms stijgt het vertelde niet uit boven de snelle anekdotes zoals iedere familie ze weet op te dissen.

Met name de hoofdstukken over zijn verdampende huwelijk en zijn werk in het onderwijs doen dit boek kwaad. De wanhoop van de beginnende leraar roept hij nog meeslepend op, onder andere met een soort mantra van alle vermaningen die hij in één les uitspreekt. Maar komt hij met alinea's over zijn succes, gestoffeerd met leerlingen die onder zijn bezieling Shakespeare leren waarderen en roerende essays schrijven, dan geloof je het wel.

Liever was de lezer deelgenoot geworden van wat Frank kwelt en bezielt. Daar schrok McCourt voor terug, waarmee `Tis allengs fletser wordt. Achteloos laat Frank vallen te vrezen dat er een egocentrische dronkelap als zijn vader in hem verborgen zit. Erop terugkomen doet hij niet. Hij weigert volwassen te worden, zegt hij, maar waarom? Zijn drang om schrijver te zijn komt alleen zijdelings ter sprake, en vanwaar komt de dure plicht om zijn eigen leven onderwerp te maken van een schrijversoeuvre? `Het verleden is het verleden en terugkeren is gevaarlijk', vermaant zijn moeder hem als ze praten over vroeger. Helaas, hij gaat er niet op in.

Frank McCourt: `Tis. A Memoir. Scribner, 383 blz. ƒ39,95

Frank McCourt: De nieuwe wereld. Een herinnering.

Vert. Christien Jonkheer en

Ardy Stegeman.

Bert Bakker, 400 blz. ƒ39,90