Alleen priester is pastor

In de Bijbel is het een cliché-vergelijking. ,,Ik ben de goede herder'', zegt Jezus tegen de Farizeeërs (Johannes 10:11). ,,De goede herder zet zijn leven in voor zijn schapen.''

De Latijnse vertaling van herder is pastor. Het woord is tegenwoordig de meest courante benaming voor de geestelijk leider van een geloofsgemeenschap, zowel binnen de katholieke als in de protestantse kerken. De voorganger is de herder, de schapen, dat zijn de gelovigen.

Colm Dekker is pastoraal werker in drie katholieke parochies in Amsterdam-West. Dekker (34, getrouwd) is geen pastoor: na vijfenhalf jaar in één huis te hebben gewoond met andere priesterstudenten besloot hij dat hij niet gewijd wilde worden, maar dat hij zijn studie theologie op een andere manier in de praktijk wilde brengen. ,,Ik voelde een zekere afkeer tegen het ambt waarin de priester de leiding heeft en alles zegt te weten'', zegt Dekker. ,,Bovendien kwam ik erachter dat ik met een partner veel gelukkiger ben.''

Samen met een priester is Dekker verantwoordelijk voor het geestelijk welzijn van de katholieken van Amsterdam-West. Dekker gaat voor in woord- en communievieringen, doopt (,,met permissie van het bisdom'') en staat zieken en stervenden bij. Zijn parochianen beschouwen hem als hun geestelijke herder, vertelt hij. Maar een pastor mag hij zich niet noemen. Die titel is voorbehouden aan gewijde priesters, schrijven de Nederlandse bisschoppen in de beleidsnota Meewerken in het pastoraat, die enkele weken geleden werd gepubliceerd. De nota is een uitwerking van een `instructie' van het Vaticaan uit 1997 en moet een einde maken aan de ,,verwarring'' en de ,,excessen'' rond de pastoraal werkers in Nederland.

Die verwarring dateert van de jaren zestig. Tot die tijd draaide het geestelijk leven in een parochie rond de priester. Maar in de jaren zestig nam het aantal priesterstudenten zo dramatisch af dat de klassieke seminaries van de bisdommen de poorten moesten sluiten. Tegelijkertijd nam de participatie van katholieke gelovigen als gevolg van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) toe. Missen werden niet langer in het Latijn, maar in het Nederlands opgedragen, waardoor ook leken konden deelnemen.

Met het creëren van de functie van pastoraal werker ontstond de mogelijkheid om ook als leek op een professionele manier leiding te geven binnen een parochie. Sinds die tijd is het aantal priesters afgenomen en is het aantal pastoraal werkers blijven stijgen. In 1998 telde Nederland ongeveer vijftienhonderd priesters en ongeveer zevenhonderd pastorale werkers. Aangezien de meeste priesters op leeftijd zijn, zal deze verhouding de komende jaren alleen maar in het voordeel van de laatsten uitvallen.

En dat is een probleem, zeggen de Nederlandse bisschoppen het Vaticaan na. Want de centrale rol binnen de katholieke kerk komt de priester toe. Uitsluitend priesters zijn in staat de zogenoemde sacramenten, rituele handelingen waaraan een speciale spirituele betekenis wordt gegeven, uit te voeren. Alleen door het uitspreken door de priester van de formule ,,eet, dit is mijn lichaam'' verandert de hostie tijdens de eucharistie in het lichaam van Christus. De priesterwijding (één van de zeven sacramenten) maakt van de priester iemand met een speciale band met het Hogere. ,,De priester stelt Christus als Hoofd en Herder present in de geloofsgemeenschap'', schrijven de bisschoppen.

De praktijk is anders. In veel parochies is er geen priester meer. Pastoraal werkers nemen de dagelijkse zorg voor de gelovigen op zich. Dat leidt soms tot `excessen': pastoraal werkers die tegen de regels sacramenten als doop, huwelijk of ziekenzalving toedienen. De beleidsnota van de Nederlandse bisschoppen is bedoeld om hieraan een einde te maken. Tegelijkertijd moet de `verwarring' over de status van priesters en pastoraal werkers worden opgeheven. ,,De katholieke kerk is een priesterkerk'', schrijven de bisschoppen. ,,Pastoraal werkers komt de status van leek toe.''

De pastoraal werkers zijn ongerust over de nota. Ze vrezen dat de bisschoppen zullen proberen de bevoegdheden van pastoraal werkers in te dammen. ,,Volgens deze nota staat of valt de kerk met de aanwezigheid van de priester'', zegt Colm Dekker. ,,Een rare gedachte. Volgens mij gaat het om de gelovigen.''