Liefde en mistig drama onder een lekkend dak

Er valt veel goeds te zeggen over The Servants shirt, de zestiende film van de Indiase regisseur Mani Kaul. Er wordt bijvoorbeeld prachtig in geacteerd, met name door de acteurs die het jonge paar verbeelden, dat de strijd aanbindt met een lekkend dak. Ook ziet de film, mede gefinancierd door het Hubert Bals Fonds, er prachtig uit.

Het probleem met The Servants Shirt ligt elders: twee uur lang wordt niet duidelijk, waar de handeling nu eigenlijk over gaat. We zien hoe het jonge paar zich overeind probeert te houden in een verdorven wereld van machtsmisbruik en duimen draaiende ambtenaren. Met name de jongen kan een vriendelijke oorspronkelijkheid niet ontzegd worden. Maar hij vermag niet tot ontplooïng te komen in een samenleving waar anderen de economische macht in handen hebben.

Volgens de schriftelijke begeleiding bij de film speelt het geheel in de jaren zestig, toen India meer dan nu een gesloten, ondynamische samenleving was, min of meer gemodelleerd naar het Sovjet-systeem. Maar of regisseur Mani Kaul over die toestand iets wil zeggen, en zo ja wat, blijft onduidelijk. Wellicht wil hij dat ook niet, en is zijn aandacht meer gericht geweest op het persoonlijk drama van zijn personages. Maar die blijven helaas zeer mistig.

Deze recensie is niet de eerste waarin dergelijke bezwaren worden geformuleerd, en de regisseur heeft erop gereageerd in een kort manifest dat door de Nederlandse distributeur – de film circuleert in het kader van de Wereldcinema-tour – in vertaling wordt verspreid.

Mani Kaul klaagt daarin dat zijn film wordt verworpen omdat van films uit de ontwikkelingslanden wordt verwacht dat ze antropologische nieuwsgierigheid bevredigen of politieke misstanden onthullen.

Bij ontstentenis van deze kwaliteiten, schrijft hij, krijgt een filmmaker er van de Westerse kritiek van langs, wanneer hij niet te werk gaat volgens de gangbare, in Hollywood ontwikkelde vertelstructuren in cinema. De kritiek op zijn film is derhalve `ideologisch bepaald'.

Dat van die nieuwsgierigheid naar leven en politiek in vreemde landen is misschien waar, maar het tweede deel van de klacht is onzin. Het probleem met The Servants Shirt is niet dat de film een afwijkende vertelstructuur heeft, maar dat Mani Kaul er twee uur lang niet in slaagt de kijker het gevoel te geven dat er iets van enig belang te zien is.

Naukar ki kameez (The Servants shirt). Regie: Mani Kaul. Met Pankaj Sudir Mishra, Anu Joseph e.a. Nederlandse première 1 oktober Tropeninstituut, Amsterdam, daarna op tournee door filmhuizen in het hele land.