Kritiek op Duitse film over Mengele

Een Duitse film over de nazi-kamparts Joseph Mengele, heeft in Duitsland voor controverse gezorgd: `Een beest wordt menselijk gemaakt', luidt de kritiek.

Het scenario is een nachtmerrie voor de rechtsstaat. Stel je voor. Adolf Hitler, verantwoordelijk voor de moord op zes miljoen joden en een wereldoorlog, heeft in 1945 geen zelfmoord gepleegd. Hij is gevlucht naar het buitenland en keert nu vrijwillig terug naar Duitsland. Aan het eind van zijn leven wil Hitler tijdens een proces - in een rechtsstaat heeft iedereen het recht op een eerlijk proces - zijn `waarheid' verkondigen. Alle misdaden geeft hij toe. Maar spijt van zijn daden heeft hij niet.

Geen filmregisseur in Duitsland heeft het gewaagd zo'n scenario over Hitler te schrijven. Maar er is nu wel zo'n rechtszaakfilm gemaakt over dr. Josef Mengele (1912-1979), de bekende nazi-arts uit Hitlers Derde Rijk, die 300.000 mensen de dood heeft ingestuurd en in Auschwitz perfide medische experimenten bedreef met gevangenen, vooral met kinderen en tweelingen.

,,Ik deed het om mensen uit hun lijden te verlossen'', zegt Mengele tijdens het proces van de eeuw in de film Nichts als die Wahrheit. Een nazi was hij nooit geweest. Mengele had zich ,,in de omstandigheden geschikt, net als miljoenen anderen''. Hij was niets meer dan de arts die ,,wilde helpen'' om het lijden van de gevangenen te verkorten. (,,Weet u wel hoe het leven in Auschwitz was? Een hel, waarin ik de enige uitweg aan te bieden had, '' zegt Mengele in de film). Euthanasie als daad van mededogen in een concentratiekamp? Kon de `duivel van Auschwitz', niets meer worden verweten dan dat hij als arts mensen uit hun ellende wilde verlossen? ,,Mengele wordt voorgesteld als een barmhartige samaritaan, die men euthanasie kan verwijten, hoewel euthanasie in de medische wetenschap van de jaren twintig en dertig een gangbare praktijk was'', schrijft Henryk Broder verontwaardigd in Der Spiegel. Alsof ook een massamoordenaar maar een radertje is in een grote machine.

De film `Nichts als die Wahrheit', die sinds vorige week in de Duitse bioscopen draait, is binnen de kortste keren de meest omstreden film van Duitsland geworden. Op filmfestivals werd de film al `uiterst controversieel' genoemd, omdat het delicate thema tot een Hollywoodachtige thriller wordt gemaakt. ,,We pretenderen niet de historische of medische waarheid over te brengen'', zei Werner Koenig (1962), producent van de film, die tevens de rol speelt van advocaat Peter Rohm, tijdens een persconferentie in Berlijn. Ze willen het thema-Mengele ook voor kinderen aantrekkelijk maken, die nu bij deze onderwerpen hun hoofd wegdraaien.

De film is gemaakt door de veelbelovende jonge Duitse regisseur, Roland Suso Richter. Bovendien speelt de meest geliefde acteur van Duitsland de hoofdrol van Mengele: Götz George, beter bekend als commissaris Schimanski uit de politieserie Tatort. George, Richter en producent Koenig hadden de persconferentie speciaal georganiseerd om hun film te verdedigen. Koenig vindt dat het thema niet alleen aan andere landen kan worden overgelaten, zoals de VS, waar legio nazi-films zijn gemaakt.

Alleen al het feit dat deze discussie plaatsvindt, betekent volgens de makers dat ze hun doel hebben bereikt. Met de film, die mede op basis van het boek van Ulrich Völklein over Mengele is gemaakt, willen zij ook aantonen dat het kennelijk `kleine stappen' zijn die van mensen daders maken. Het frappeert Richter dat Mengele (een `normale' en `intelligente' man van goede komaf) zich tot een koelbloedige moordenaar ontwikkelde. Wij provoceren en sporen aan tot nadenken, zei Richter. Dat is niet genoeg, vindt de Berlijnse schrijver Rafael Seligmann, een Duitse jood en publicist van polemische artikelen. Nichts als die Wahrheit? `Niets dan goede bedoelingen', schrijft hij in een scherp commentaar (Eine Bestie wird verharmlost). Maar dat is te weinig voor een film, die over de gruwelijkste misdaden van de mensheid handelt. ,,Zo wordt gerelativeerd in plaats van te begrijpen'', zegt Seligmann desgevraagd. Over een man als Mengele moet niet eens een film worden gemaakt, vindt nazi-jager Simon Wiesenthal. De film Frank en Michael, twee werkende jongeren in Berlijn, wel aan het denken gezet. ,,Het beroerde is, dat misdadigers als Mengele overal rondlopen. Dat hebben Bosnië en Kosovo weer bewezen'', zegt Michael na de film. En :,,Wat hadden wij gedaan?'', vraagt Frank zich af. Misschien was Frank een `goede' meeloper geweest, want één ding heeft hij van zijn opa, die in de laatste oorlog in Rusland moest meevechten, wel begrepen: ,,Achteraf is het makkelijk dapper te zijn, maar de meerderheid bestaat niet uit helden.''