Johan Hendrik van Dale (1828-1872)

Van Dale was hoofdonderwijzer en stadsarchivaris in Sluis. Hij was bevoegd in Frans, wiskunde, Engels, Duits, natuurkunde en landbouwkunde. Daarnaast had hij zich bekwaamd in Latijn, Gotisch en Middelnederlands. Boven alles was hij verslaafd aan zijn werk: in krap twintig jaar schreef hij 22 boeken en honderden artikelen. Zijn schoolboeken werden in het hele land gebruikt. Toch was hij heel bescheiden: tijdgenoten bewonderden zijn `ongekunstelde nederigheid en eenvoud' en zijn `onbegrensde gedienstigheid'.

In 1867 werd Van Dale door uitgeverij Thieme gevraagd om het Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal (1864) van de zwagers Calisch te bewerken. Hij ging als een bezetene aan de slag. Toen hij na anderhalf jaar besefte dat hij het boek alleen nooit af zou krijgen, riep hij de hulp in van zijn leerling Jan Manhave. Van Dale corrigeerde de spelling, vulde de vreemde woorden aan en voegde van alles toe op het gebied van landbouw, natuur, plantennamen en scheikunde. Hij zette een waarschuwing bij germanismen en nam allerlei etymologische en geschiedkundige aantekeningen op. In totaal vermeerderde hij het Nieuw Woordenboek met ruim 18.000 woorden, wat een enorme prestatie was.

In februari 1872 verschenen de eerste afleveringen van het Nieuw Woordenboek. Drie maanden later stierf Van Dale aan de pokken. Jan Manhave werkte nog twee jaar hard door om het woordenboek te voltooien, een bijdrage die pas laat is onderkend. Het lexicografische werk was Johan Hendrik zwaar gevallen. Een vriend van hem verklaarde: `Meermalen heeft hij mij betuigd, dat wat hij ook nog ooit in zijn leven ondernemen mogt, hij zich nimmermeer zou leenen tot het schrijven van eenig woordenboek.' En zelf schreef Van Dale in het voorwoord: `Verzekerde mij een mijner letterkundige vrienden, dat hij, die zijn vader en moeder vermoord heeft, nog te goed was om een Woordenboek te schrijven, ik heb mijzelven vaak twijfelmoedig de vraag gedaan, of hij wel volkomen ongelijk had.'

Voor een uitvoerig portret van Johan Hendrik van Dale, zie Internet: www.nrc.nl/Doc