Jiangs zoektocht naar beschaving

Drie mannen hebben de afgelopen 50 jaar hun stempel gedrukt op de geschiedenis van de Volksrepubliek China. Hun idealen zijn terug te vinden in de modelsamenlevingen die zij schiepen. Vandaag Jiangs zoektocht naar innerlijke rijkdom.

In het `Studieboek voor beschaafde burgers' wordt ,,zo'n beetje alles uitgelegd, behalve seksuele gemeenschap'', zegt een inwoner van Zhangjiagang. Alle inwoners van de stad, even ten noorden van Shanghai, behoren het van A tot Z te kennen. Het is een bijbel voor goed gedrag en het helpt de onbehouwen, onbeholpen massa naar een betere, meer rechtvaardige en aangenamere wereld.

Neem nu de informatie op bladzijde 69: `Een man en een vrouw zijn geschikt voor een huwelijk wanneer zij dezelfde idealen en gewoonten delen. Hanteer daarbij het juiste begrip voor schoonheid; let niet alleen op de buitenkant, maar ook op de binnenkant.' Of bladzijde 45: `Gelieve niet naar buitenlanders te staren of te wijzen. Spreek hen nooit aan met kameraad. En ga geen politieke discussie met hen aan.' Of wat te denken van bladzijde 57: `Een ieder beantwoordt aan de wensen van de partij. Het motto luidt: `De wil van de partij is mijn wil.'

,,Innerlijke rijkdom creëert stabiele welvaart'', zegt Zhang Kaiping, de propagandachef van Zhangjiagang. ,,Want een beschaafd burger heeft hart voor zijn land.'' In Zhangjiagang wordt innerlijke rijkdom gekweekt en daarom is het er zo goed toeven, vertellen de bestuurders. Het boekje voor beschaafde burgers is ,,een handreiking'' aan het volk. Maar daarmee alleen is succes niet verzekerd. Boeren worden niet van de een op de andere dag ,,beschaafde mensen'', weet Zhang. Het sleutelwoord is scholing. ,,Leren, leren, leren.''

Zhangjiagang is het antwoord op de boze wereld die China geworden is. ,,Ik vroeg mij vroeger vaak af waarom buitenlanders op ons neerkeken'', zegt Zhang. ,,Ik weet nu de reden. Onze steden zijn vies. Wanneer ik tegenwoordig door China reis, denk ik hetzelfde.'' Zhangjiagang is dan ook door Peking gelauwerd als `het district met de beste hygiëne'. En belangrijker nog, het maatschappelijk `vuil', problemen als normvervaging, criminaliteit en corruptie die heel China parten spelen, is er zo goed als afwezig. Geen wonder dat Zhangjiagang vier jaar geleden de welverdiende aandacht kreeg van president Jiang Zemin, zegt het plaatselijk bestuur.

1995 was het jaar waarin Jiang, met het naderen van de dood van de almachtige leider Deng Xiaoping, een serieuze poging deed zijn tot dan toe vrij kleurloze politieke identiteit gezicht te geven. De economische vooruitgang, bedacht Jiang, zou nooit ten koste mogen gaan van orthodoxe socialistische waarden. Want na jaren van Dengnistische open-deurpolitiek en hervormingen, redeneerden de partij-ideologen met hem, waren de normen van goed socialistisch fatsoen vrijwel geheel uit de Chinese samenleving verdwenen. Corruptie en criminaliteit, en de massale ontevredenheid daarover, dreigden het maatschappelijk leven te ontwrichten. Jiang vond het de hoogste tijd de `geestelijke beschaving' weer terug te brengen onder het volk. Chinezen zouden voortaan moeten leren dat het streven naar materiële rijkdom in orde is, zolang het belang van geestelijke rijkdom niet uit het oog wordt verloren. Lichtend voorbeeld, aldus Jiang, was Zhangjiagang. Daar was de balans van de dubbele rijkdom weer teruggevonden: de mensen waren er niet alleen welvarend, maar ook netjes.

De middelbare school van Zhangjiagang is een modelschool. Dat is geen verrassing, want bijna alles in de stad geldt als landelijk voorbeeld. Maar op zijn school is het lokaal bestuur bijzonder trots. De 1.200 slimste jonge zielen van Zhangjiagang krijgen er een grondige ideologische scholing ,,omdat zij in de toekomst het socialisme zullen dienen'', zegt schoolhoofd Wu Yongmin. Het resultaat is er naar: negentig procent van de leerlingen gaat na het eindexamen naar de beste universiteiten van het land. Wat vinden de leerlingen er zelf van? ,,Als we onze examens maar halen'', zegt een jongen van zeventien. Die hele Marx, Mao en Deng kunnen hem en zijn klasgenoten eigenlijk gestolen worden. Gelukkig heeft Zhangjiagang ook nog menselijke trekken.

Het toverwoord van Zhangjiagang is ,,bezieling'', zegt propagandachef Zhang. ,,Niet zo heel lang geleden waren we erg arm. In deze regio wonen alleen boeren en die hebben het nooit gemakkelijk gehad.'' Maar juist in ,,de lijdenspositie van de boeren'' ligt volgens Zhang de kracht verscholen die zo kenmerkend is voor ,,de bezieling van Zhangjiagang''. De rest van het land kan daar wat van leren, want `bezieling' is niet uniek voor Zhangjiagang. ,,Zelfs in de allerarmste regio's van China bestaat het. Rijkdom bereik je met bezieling. Daar hebben gunstige geografische voorwaarden weinig mee van doen.'' Bestaat er ergens in China armoede of economische achterstand, dan is dat vooral een kwestie van ,,werken aan je bezieling.''

Een flink deel van China, vooral de arme provincies in het westen, zit niet te springen om dergelijk advies. Immers, Zhangjiagang ligt in het mondingsgebied van de Yangtze rivier, en al heb je alle bezieling van de wereld, de woestijn van de provincie Xinjiang wordt nooit de haven van Zhangjiagang. De belangstelling voor het mirakel is sinds het bezoek van Jiang in 1995 dan ook verminderd. ,,Modellen kun je toepassen op een modelsamenleving. Een maatschappij zoals die volgens de communistische planeconomie was bedoeld'', schrijft socioloog Liu Junning in het Chinese dagblad Legal Daily, ,,maar van zo'n samenleving is in China geen sprake meer.'' De meeste Chinezen, die wel gevoelig zijn voor maatregelen om een einde maken aan de toenemende verloedering en onveiligheid, beschouwen rolmodellen vooral als de onhanteerbare erfstukken van het Chinees revolutionair verleden.

De geestelijke beschaving stelt alleen wat voor, schrijft Liu, wanneer daar geld voor beschikaar is. ,,De mensen willen sociale zekerheid en die ontbreekt tegenwoordig. Economische rijkdom is de absolute voorwaarde voor de ontwikkeling van een gezonde moraal. Armoede leidt tot de vervaging van het normbesef.'' En als het om de innerlijke rust gaat, dan is het volk veel ontvankelijker voor overtuigingen die met de bezieling van Zhangjiagang niets van doen hebben. Chinezen, moe en verward van alle tegenstrijdige ideologische lessen van de afgelopen 50 jaar, willen religie, ultra-nationalistische culten, rock-'n-roll, drugs, liberalisme en vooral veel geld verdienen.

Maar dat zijn zaken waarvoor in Zhangjiagang geen plaats is. ,,Het zijn de uitwassen van de maatschappij'', zegt Zhang, de brave volgeling van het centralistische beleid van Jiang Zemin. ,,Die moeten nu juist worden uitgeroeid.''

Laatste deel van een drieluik. De eerdere afleveringen verschenen op dinsdag 28 en woensdag 29 september.