`Jenufa' zorgt ook in Gent voor krassen op het hart

Robert Carsen, de Canadese regisseur van een befaamde reeks Puccini-opera's bij de Vlaamse Opera, brengt daar nu een voorstelling van Jenufa. Janáceks opera dateert uit 1904, het tijdperk van Puccini's veristische (realistische) opera's. Maar Jenufa overtreft ze alle in felheid, zozeer dat het realisme nog nauwelijks kan worden ervaren als voorstelling van de werkelijkheid: alles is even onredelijk, irrationeel, onmenselijk.

Het gruwelijke verhaal van Jenufa is onverdraaglijk. Jenufa is zwanger van de losbol Steva, maar mag van haar stiefmoeder niet met hem trouwen. Steva's jaloerse halfbroer Laca verminkt met een mes haar gezicht.

Om Jenufa's kansen op een huwelijk te redden verdrinkt haar stiefmoeder stiekem haar kind. Laca wil met haar trouwen, maar op de huwelijksdag wordt het kinderlijkje gevonden. De stiefmoeder biecht de kindermoord op en legt uit dat ze alleen maar goed wilde doen.

In zijn Puccini-ensceneringen kwam Carsen telkens met een eenvoudige, direct aansprekende symboliek. Zo werd La bohème beheerst door een ijsvlakte van witte vellen papier (de loze kunst van de bohémiens) en werd de lente waarin Mimi stierf, verbeeld door een vlakte met geknakte narcissen. Madama Butterfly speelde zich af in een Japanse tuin met tal van vlonders, die men ook kon zien als het Japanse eilandenrijk, dat was kapotgevaren door boot van Pinkerton.

In Jenufa is Carsen nog terughoudender: het verhaal speelt zich af op een vloer met turf, het huis van Jenufa en haar stiefmoeder bestaat uit ramen en deuren met ramen, nauwelijks een afscherming van de altijd nieuwsgierige dorpsbevolking. De muziek, de zang en het uitstekende acteren zijn verder voldoende voor een beklemmende en indringende uitvoering, die vooral een schrijnend gevoel teweegbrengt.

Dirigent Friedemann Layer komt tot een veelal rauw, hel en schril klankbeeld. De vocale cast is uitstekend met Gunnel Bohman als een intrigerende, bijna blanke en emotioneel vrijwel onaanraakbare Jenufa. Stefan Margita en Christopher Ventris hebben goede rollen als Laca en Steva. Josephine Barstow geeft een fenomenale vertolking van de stiefmoeder: uiteindelijk deerniswekkend in haar verstarrende schuldbesef.

De krassen op het hart worden niet geheeld door het onrealistisch verzoenende slot, waarin Jenufa haar stiefmoeder vergeeft en zich zelfs onwaardig vindt om met Laca te trouwen. Iedereen is verdwenen, de omgeving is weggevallen en daar staat Jenufa, met Laca op zijn knieën op eerbiedige afstand. Alles wat Jenufa overkomt, is haar door anderen aangedaan, maar ze ontstijgt haar leed, zonder het te ontkennen.

Bij Carsen is Jenufa een heilige, een evenbeeld van Maria, een mater dolorosa, een moeder van smarten.

Voorstelling: Jenufa van L. Janácek door de Vlaamse Opera o.l.v. Friedemann Layer. Decor en kostuums: Patrick Kinmonth; regie: Robert Carsen. Gezien: 21/9 Opera Gent. Herh. aldaar t/m 2/10. KVO Antwerpen 10 t/m 23/10.