Een `belevingstuin' vol heilzame prikkels

Het kabinet heeft deze week dertig miljoen gulden extra toegezegd voor de begeleiding van ernstig gehandicapten. In `Kadijkerkoog' komt dat goed van pas.

Vol trots steekt Claudia (29) haar arm naar voren. Ze laat orthopedagoge Nanda van Loen haar nieuwe armband zien, waarin haar naam staat gegraveerd. Claudia is ernstig gehandicapt en woont sinds anderhalf jaar in Kadijkerkoog in Purmerend. In een vorige instelling gilde ze veel, sloeg ze zichzelf en was ze niet te handhaven bij andere bewoners. In Kadijkerkoog zat ze aanvankelijk ook veel alleen op haar kamer, omdat ze niet tegen de herrie van medebewoners kon.

Sinds ze elke dag een paar uur in de `belevingstuin' zit, gaat het beter met Claudia. In deze in maart geopende kas kunnen cliënten onder andere voelen aan schapenwol, ruiken aan kruiden, luisteren naar een kletterende fontein of kijken naar goudvissen in een vijvertje. Er is een zandbak en een grote `bedstee' vol stro en bewoners kunnen naar buiten lopen. Binnenkort zal ook het getsjilp van tropische vogels klinken.

De belevingstuin is een van de nieuwe vormen van dagbesteding die in Kadijkerkoog zijn geïntroduceerd. Het is volgens Van Loen een natuurlijke vorm om cliënten te laten genieten van een natuurlijke omgeving, waarin ze kunnen voelen en ruiken. ,,De zintuigen worden als ingang gebruikt om ze de wereld om zich heen te laten ervaren'', legt Van Loen uit. Vaak worden hiervoor visuele effecten gebruikt, als discobollen of gekleurde lichtsignalen, maar die houden volgens haar vaak ,,iets gekunstelds''. ,,Deze tuin is heel gewoon.'' Sinds ze de tuin bezoekt is Claudia meer ontspannen en lacht ze veel, merkt haar begeleidster Alice Pelser. ,,Ze zit veel bij de waterval, bemoeit zich ook met andere bewoners die hier komen en is heel hulpvaardig.''

Nederland telt naar schatting 15.000 mensen met een zeer ernstige of ernstige handicap. Deze diepzwakzinnigen, zoals ze vroeger werden genoemd, bezitten het verstandelijk niveau van een kind van tussen de nul en vier en kampen tevens met lichamelijke handicaps, zoals epilepsie of visuele problemen. Ook hebben ze in veel gevallen gedragsproblemen. Communiceren met woorden gaat niet of nauwelijks, vaak kunnen ze alleen door middel van mimiek of aanraking duidelijk maken wat ze willen.

,,Een vergeten groep'', omschrijft Van Loen ze. Ze blijven naar haar mening onzichtbaar, omdat ze niet met ,,leuke resultaten'', zoals het werken in een bedrijf of het maken van kunst naar buiten kunnen treden. ,,Zichtbare resultaten zijn bij deze groep minimaal.'' Dat is in haar ogen mede de reden dat er lange tijd weinig aandacht was voor deze groep.

Momenteel hebben deze cliënten recht op gemiddeld vijf à zes uur dagbesteding per persoon per week, die kan worden gevuld met zwemmen, wandelen, muziek, of drama. Dit jaar komt er zeven uur per persoon bij. Noodzakelijk, onderstrepen Van Loen en Jelle van der Schaaf, directeur bewonerszorg van Kadijkerkoog. ,,Zonder dagbesteding zitten ze de hele dag te zitten.''

Wanneer afleiding ontbreekt en zintuigen niet worden geprikkeld, nemen de gedragsproblemen toe. ,,Mensen verwonden zichzelf, maken dingen stuk of gaan gillen. Bij een goede dagbesteding wordt dit gedrag minder of verdwijnt het zelfs helemaal'', vertelt Van Loen. In Kadijkerkoog wordt veel geëxperimenteerd met nieuwe vormen van dagbesteding, waarbij de wens van de cliënt uitgangspunt is. De ruimte daarvoor ontstond doordat er landelijk afgelopen jaar 24 miljoen gulden extra beschikbaar kwam. Vier ton viel toe aan Kadijkeroog, dat er negen begeleiders voor kon aantrekken.

Vrijwel alle 400 bewoners is onlangs gevraagd naar hun favoriete dagbesteding. ,,Een lach kan al een signaal zijn, als je vraagt: `Hou je van fietsen?''', aldus Van Loen. Naast de aangelegde belevingstuin worden er dramalessen gegeven en is er een wandel- en fietsgroep geformeerd. De laatste gebruikt viermanstandems, waarop een begeleider meefietst.

Toch is de situatie nog lang niet ideaal, onderstreept Van Loen. Zij pleit voor minstens twintig uur dagbesteding per week voor ernstig gehandicapten. Ook de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) vindt de zorg aan mensen met een handicap nog steeds onder de maat. ,,In een land waar de welvaart groeit en het begrotingstekort daalt, is dat absoluut onaanvaardbaar'', zo schreef zij het kabinet deze week nog.

Inmiddels heeft het kabinet andermaal dertig miljoen gulden extra toegezegd. Een bedrag dat echter onvoldoende is om andere knelpunten als wachtlijsten en te grote leefgroepen aan te pakken, meent directeur L. Schmitz van VGN. ,,Daarvoor is jaarlijks minstens zestig miljoen gulden nodig. Want vaak is er voor ernstig gehandicapten één-op-één-begeleiding nodig, waarvoor veel menskracht nodig is.'' Leefgroepen die uit twaalf bewoners bestaan zijn volgens haar onacceptabel. ,,Vier is soms al te veel. Als cliënten bijvoorbeeld geluiden maken roept dat weer reacties van anderen op. Gedragsproblemen kunnen daardoor toenemen. Ben je niet gestoord, dan word je het wel in zo'n grote groep.''

    • Karin de Mik