De nachtmerrie van Latijns Amerika

Sociale programma's en armoedebestrijding komen bovenaan de hitlijst van het IMF te staan. De vraag is echter: zal het lukken? Hoe reageren de landen die de nieuwe IMF-politiek moeten uitvoeren?

,,Het is noodzakelijk dat we luisteren naar de schreeuw van de armen'', hield IMF-voorzitter Michel Camdessus de ministers van Economische Zaken van de 182 lidstaten dinsdag voor. ,,We moeten nu handelen'', zei hij tijdens zijn openingsspeech voor de jaarvergadering van het IMF in Washington. ,,Het is tijd voor actie. Want volgend jaar kan het te laat zijn.''

`Armoede' is hét thema van de jaarlijkse vergadering van het IMF en de Wereldbank deze week in Washington. Zaterdag al leverde VN-secretaris Kofi Annan ongezouten kritiek op de feeststemming over de bedwongen financiële wereldcrisis. ,,De vooruitgang is niet terechtgekomen bij de armsten'', zei hij tijdens een IMF-seminar, en hij haalde fel uit naar de gevolgen van hulpprogramma's van IMF en Wereldbank. ,,De armoede en de ongelijkheid zijn toegenomen. En dat is erger dan een financiële crisis: het is een schande!'' De Wereldbank, traditioneel gevoeliger voor sociale thema's dan het IMF, stak al vóór de vergadering de hand in eigen boezem. ,,We hebben geen oog gehad voor het feit dat de monetaire herstructureringsprogramma's de armste bevolkingsgroepen het hardst hebben geraakt'', zei Wereldbankvoorzitter James Wolfensohn in een interview met het Braziliaanse dagblad O Globo. ,,Er is een onaanvaardbare druk gelegd op de schouders van de allerarmsten.'' Volgens de Wereldbank moeten op dit moment 1,3 miljard mensen leven met minder dan 1 dollar per dag. Dat zijn honderd miljoen mensen meer dan tien jaar geleden, toen de herstructurering begon. En het zwarte vooruitzicht is dat dit aantal, alleen al in het komende jaar, met meer dan 10 procent zal toenemen.

Na vier jaar intensief lobbywerk van de Wereldbank, humanitaire organisaties, en de Amerikaanse regering, heeft het IMF nu het roer omgegooid. ,,Onze prioriteit is het humaniseren van de globalisering'', kondigde Camdessus in Washington aan. In het vervolg zal voor het IMF niet alleen meer het monetaire aspect, maar ook het criterium `armoedebestrijding' doorslaggevend zijn bij de beoordeling van nieuwe programma's, waarschuwde Camdessus. ,,Financiële markten hebben uiteindelijk met mensen te maken, en zijn voor mensen bedoeld'', luidt het jongste inzicht van Camdessus.

Nu is de nieuwe lijn van het IMF niet het gevolg van een plotselinge aanval van ethiek of `menselijkheid'. De koerswijziging komt voort uit het besef dat de verpaupering in de Derde Wereld wel eens op heel korte termijn tot gevaarlijke sociale en politieke explosies kan leiden.

Latijns Amerika is een goed voorbeeld. Honger, kindersterfte en ziekte hebben hier niet dezelfde niveaus als in Afrika. De aanhoudende sociale en economische achteruitgang van steeds grotere groepen van de bevolking begint echter een ware bedreiging te vormen voor de politieke stabiliteit van het continent. Democratisch verkozen presidenten hebben de laagste populariteitscijfers sinds decennia. De regeringen van Brazilië, Colombia, Mexico en Argentinië zitten op dit moment serieus in crisis. Daarnaast zijn er de nieuwe dictators. In Bolivia is een ex-dictator aan de macht. In Peru bereidt president Fujimori door roeien en ruiten een derde termijn van zijn `democratuur' voor. En zowel Ecuador als Paraguay strijden tegen het gevaar van militaire coupplegers.

Het `autoritarisme' waarvan men dacht dat er met de ondergang van de militaire regimes in de jaren tachtig een einde was gekomen, is in Latijns Amerika weer helemaal terug. De meest angstaanjagende vorm daarvan – zeker voor het IMF – is het populisme, zoals dat van president Chávez in Venezuela.

Chávez is een soort Juan Peron, die praat als Mussolini, en denkt dat hij `door God uitverkoren' is. Een luitenant-kolonel van het leger die tot twee keer toe een bloedige couppoging heeft gedaan, en nu – als democratisch gekozen president – Venezuela aan het omvormen is tot een autoritaire en militaristische staat.

Chávez is niet `links' of `rechts', maar een volksmenner die de meer dan zeventig procent armen van Venezuela tot schreeuwend enthousiasme drijft. ,,Eindelijk een politicus die onze kant kiest'', luidt het commentaar in de straten en de sloppenwijken van Caracas. ,,Als het moet verdedigen we hem met ons leven.''

De heftigheid waarmee `de nieuwe messias van de armen' – zoals Chávez op het continent genoemd wordt – tekeergaat tegen het `blinde egoïsme' en de `schandalige bevoorrechting van de rijken' door het IMF, laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Als er niets verandert in de groeiende kloof tussen arm en rijk, en de armen de zwaarste klappen blijven krijgen, zal Chávez voor Latijns Amerika de nieuwe nachtmerrie worden.

De elites in de buurlanden van Venezuela weten dat. De Wereldbank weet het, en het IMF weet het. Daarom wordt het roer nu omgegooid.