Ambtelijke ongehoorzaamheid

In de wedstrijd Sweder van Wijnbergen – Annemarie Jorritsma staat het minstens tien nul. Voor Van Wijnbergen wel te verstaan. Steun voor Jorritsma is slechts te vernemen bij de politieke inner circle aan het Binnenhof. Ook kan zij zich beroepen op een flink aantal `gouvernementele cq legalistische' krantencommentaren, waarin de positie van de dissidente en inmiddels vertrokken secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken als onhoudbaar werd gekenschetst. Maar voor `de mensen in het land', voor Jorritsma's partij de VVD toch altijd een zeer belangrijke graadmeter, is Van Wijnbergen zonder meer de grote held in het zoveelste Haagse conflict tussen bureaucratie en politiek.

Het is een opmerkelijk monsterverbond dat zich rondom de gesneuvelde topman van Economische Zaken heeft gevormd. Er is allereerst de stem van het volk, zoals die zich manifesteert via radio phone-ins dan wel ingezonden brieven. Deze categorie ziet het gedwongen ontslag van Van Wijnbergen als wederom een bewijs van het brute machtsspel waarvan de vermaledijde Haagse politiek (lees de Haagse zakkenvullers) maar geen afscheid kan nemen. Het protest heeft een hoog `blijf met je rotpoten van onze rotambtenaren af' kaliber.

Dan zijn er natuurlijk de `vrinden' van Van Wijnbergen. Getuige het vraaggesprek dat afgelopen maandag in deze krant met Van Wijnbergen stond afgedrukt, hebben zij zich het voorbije weekeinde (toen het ontslag nog hing) allemaal bij hem gemeld. Een Cor Herkströter (ex-Shell), een Cees van Lede (Akzo Nobel), een Rijkman Groenink (ABN-Amro). Hun boodschap luidde: ,,Jij bent iemand die onze taal spreekt, wij staan achter je. We willen dat je blijft.'' Met andere woorden, het geluid van de duurdere (veelal fiscaal aftrekbare) bittertafel: eindelijk een vent met ballen die de toko aan de Bezuidenhoutseweg een beetje runt en dan wordt die weer weggestuurd door zo'n MMS-meisje dat bang is voor kritiek.

En ten slotte zijn er nog de mensen die immer op zoek zijn naar het `interessante debat'. Het geeft niet door wie, wat, wanneer, of hoe iets wordt gezegd, als er maar `roaring' in de tent is. Dus daar waren Felix Rottenberg en Rick van der Ploeg de eersten om te verklaren dat de politiek veel te lichtgeraakt had gereageerd op Van Wijnbergen.

Kortom, ongekend brede steun voor Van Wijnbergen, die voor hem overigens niet meer dan morele betekenis heeft. In dit geval echter niet onbelangrijk: de keerzijde van de affaire is namelijk dat het dédain voor de politiek opnieuw is toegenomen.

Daarom toch nog maar een poging tot enige nuancering. Niet te ontkennen valt dat Van Wijnbergen vorige week een elementaire gedragsregel heeft overtreden. Zoals minister Peper van Binnenlandse Zaken in zijn op Prinsjesdag gepresenteerde nota `Vertrouwen in Verantwoordelijkheid' schrijft: ,,De relatie tussen minister, secretaris-generaal en de directeur-generaal dient gebaseerd te zijn op wederzijds vertrouwen.'' Dat vertrouwen heeft Van Wijnbergen geschonden toen hij op een bijeenkomst met belastingadviseurs het belastingplan van het kabinet onderuitschoffelde.

De verdediging van Van Wijnbergen dat hij in de veronderstelling verkeerde dat het een besloten bijeenkomst was zonder pers, doet in het geheel niet ter zake. Voor een topambtenaar houdt de beslotenheid op zodra hij of zij buiten de muren van het ministerie treedt. ,,Je kunt kennelijk niet de pet van secretaris-generaal afzetten en achter gesloten deuren de academicus spelen'', merkte Van Wijnbergen dinsdag op in een vraaggesprek met de Volkskrant. Nee, inderdaad, dat is exact het punt. Een dergelijk schizofrene opstelling zal niemand behalve de persoon in kwestie kunnen begrijpen. Daar komt bij: Van Wijnbergen sprak niet voor de Vereniging van Huisvrouwen, maar voor een zaal vol belastingconsulenten, oftewel uitgerekend de groep die er alle belang bij heeft dat het Belastingplan niet ongeschonden de eindstreep haalt.

Natuurlijk is het vervelend voor de academicus Van Wijnbergen dat hij zijn ei niet kwijt kan. Sterker nog, het is vervelend voor iedereen. Zijn kritiek op de belastingplannen (`de fiscale ontwijkingsconstructies zullen volop blijven bestaan') doet uitermate verfrissend aan. Temeer omdat de whizzkids van Financiën, Vermeend en Zalm, de afgelopen jaren hebben getracht nagenoeg alle potentiële critici te committeren door hen op de een of andere manier te betrekken bij hun `masterplan' voor de volgende eeuw.

Maar daar gaat het nu niet om. Van topambtenaren in beleidsfuncties kan en mag niet worden verwacht dat zij zich als knipmessen tegenover hun politieke bazen gedragen. Zeker nu de nadruk in het beleid verschuift van politieke keuzes naar uitvoeringsaspecten, kunnen er niet genoeg tegenargumenten worden verzonnen. Maar uiteindelijk is het de politiek die beslist en is er zeker voor de hoogste ambtenaar van het ministerie van Economische Zaken even geen plaats voor `scherpe analyses' als econoom buiten de deur.

Maar tegelijk verplicht zo'n heldere scheiding wel de politiek. En daar zit natuurlijk wel degelijk een probleem. Het fundamenteel politieke debat over het ingrijpende belastingplan heeft bijna totaal ontbroken. Er zijn slechts krampachtige verboden afgekondigd. bijvoorbeeld als iemand iets gevoeligs als de aftrekbaarheid van de hypotheekrente aan de orde wilde stellen. Waar bijvoorbeeld in Duitsland al tijden lang een fel debat gaande is over een eveneens ingrijpende belastinghervorming, is in Nederland weer de spreekwoordelijke polderwals in gang gezet om elk debat in de kiem te smoren. ,,Het besluitvormingsproces wordt gekenmerkt door een sterke mobilisation of bias, waardoor dissidente opvattingen nauwelijks invloed kunnen uitoefenen'', aldus Flip de Kam, Frans Becker en Paul Kalma in hun vorig jaar verschenen boekje Draagkracht onder druk. ,,Nu zich de mogelijkheid voordoet om over de toekomst van ons belastingstelsel een politiek debat van belang te organiseren, laten de partijen het volledig afweten. Wat een publiek debat had moeten zijn, werd een intern beraad'', schreven ze bitter.

De politici die zich nu terecht boos maken over het gedrag van Van Wijnbergen moeten wel beseffen dat het de gelegenheid is die de dief maakt. Er werd gewoonweg geen diepgaand debat gewenst over een operatie waarmee al met al toch zo'n 23 miljard gulden is gemoeid. De rol van secretaris-generaal Van Wijnbergen is nu uitgespeeld. Maar voor het PvdA-lid, de academicus en de ex-ambtenaar Van Wijnbergen is er de komende tijd nog een wereld te winnen.