Renaissance in scholenbouw ondanks geldgebrek

Architecten zijn net boeren: ze klagen altijd. Ook nu in Nederland een ongekende bouwwoede heerst en de meeste architecten niet om werk verlegen zitten, zijn ze ontevreden over de lage budgetten waarvoor ze hun gebouwen moeten neerzetten. En terecht. Want vergeleken met bijvoorbeeld het door economische slapte geteisterde Duitsland, zijn de bouwkosten in het welvarende Nederland inderdaad belachelijk laag.

Vervelend voor de Nederlandse architecten is alleen dat hun geklaag wel ten onrechte lijkt: de lage budgetten zijn vaak niet aan hun gebouwen af te zien. Het is alsof de lage bouwkosten niet een hindernis, maar juist een stimulans zijn om allerlei ingenieuze oplossingen te vinden.

Neem bijvoorbeeld de scholenbouw. Mede door de langdurige bezuinigingen op onderwijs zijn de budgetten voor scholenbouw bijzonder laag geworden, maar het is alsof dit heeft geleid tot een renaissance. Lange tijd was het ontwerpen van scholen het werk van specialisten, die het ene na het andere onopvallende gebouw neerzetten. Maar juist nu de laatste jaren de bouwbudgetten tot een minimum zijn gedaald, hebben verschillende niet in scholenbouw gespecialiseerde architectenbureaus gezorgd voor een reeks bijzondere scholen. Mecanoo's Isala College in Silvolde uit 1995 en Kees Christiaanse's De Pijlerschool op de Kop van Zuid in Rotterdam uit 1997 zijn er voorbeelden van.

Een recent bewijs van de Nederlandse scholenrenaissance is de Nicolaes Maesschool op een binnenterrein in de Nicolaes Maesstraat in Amsterdam-Zuid. Het budget voor deze school was 1335 gulden per vierkante meter - nog lager dan dat voor sociale woningbouw - maar ook hier lijkt het alsof dit de inventiviteit en inzet van de architecten Roberto Meyer en Jeroen van Schooten alleen maar heeft bevorderd. Het is wonderbaarlijk wat ze voor dit geld hebben weten te realiseren.

Het had niet veel gescheeld of de nieuwbouw was er niet gekomen. Enkele omwonenden maakten bezwaar tegen de afbraak van het oude, gebrekkig functionerende schoolgebouw uit het begin van deze eeuw. Volgens hen was de beroemde Amsterdams-School-architect De Klerck in zijn jonge jaren betrokken geweest bij dit ontwerp. Ze begonnen daarom een procedure om de oude school op de rijksmonumenten geplaatst te krijgen. Uiteindelijk is dit niet gelukt, maar het zorgde wel voor een aanzienlijke vertraging in de bouw.

Meyer en Van Schooten werden een paar jaar geleden bekend met hun directiegebouw van de KEMA in Arnhem, dat door onder meer zijn overgedimensioneerde luifel on-Nederlands uitbundig was. Nu werken ze aan het skischoen-vormige glazen hoofdkantoor van de ING Groep in Amsterdam, dat met verschillende spectaculaire binnentuinen nog veel opzienbarender belooft te worden dan het KEMA-kantoor.

In de Nicolaes Maes-school laten Meyer en Van Schooten zich van een heel andere kant zien. Nobele eenvoud is het voornaamste kenmerk van dit gebouw. Meyer en Van Schooten hebben de leslokalen en andere ruimtes ondergebracht in een simpele doos die scherp contrasteert met de rommelige achterzijden van de omringende woningblokken. De eenvoud van de doos wordt geaccentueerd door de gevelbekleding: behalve de sokkel van glas en zwart baksteen is de doos helemaal bekleed met hagelwit golfplaat.

Ook het interieur is rustig en eenvoudig. Meyer en Van Schooten hebben de vaak onder architecten voorkomende neiging onderdrukt om van een basisschool een vrolijk, bontgekleurd gebouw te maken. Behalve in de naast de leslokalen gelegen `verwerkingsruimten', die knalrode vloeren, wanden en plafonds hebben gekregen, overheersen grijs- en wit-tinten. Het blijken goede, neutrale achtergrondkleuren voor de fleurige tekeningen en werkstukken die overal in de lokalen zijn opgehangen.

Soberheid bij de schooldoos van Meyer en Van Schooten geen ander woord voor saaiheid geworden. Het interieur bevat een paar verrassende ruimten, zoals het besloten dakterras en de aula met dubbele hoogte, waar gedempt, melkwit licht door de gedeeltelijk met golfplaat bedekte ramen naar binnen valt. Ook de gevels vervelen ondanks de bijna uniforme golfplaten bekleding niet. Door de afwisseling van strookramen met grote en kleine ramen en het uitgekiende gebruik van de halve doorzichtigheid van het lexaan golfplaat zijn het prachtige, abstract-geometrische composities op reuzenformaat geworden.

De kracht van Meyer en Van Schooten ligt in hun zorg voor detail. `Geen geld, geen details' heeft Nederlands beroemdste hedendaagse architect, Rem Koolhaas, eens gezegd om de slordigheid van zijn gebouwen te verklaren. Meyer en Van Schooten hebben deze inmiddels beruchte uitspraak veranderd in: `Geen geld, toch details'. Hun zorg blijkt bijvoorbeeld uit de ramen van de Nicolaes Maes School, die zijn gevat in opvallend dunne, iets uit de gevel stekende houten kozijnen. Zelfs van de brandtrap hebben ze iets bijzonders weten te maken. Geen voordehandliggende gewone, goedkope standaardtrap hangt er aan de school, maar een metalen supertrap waarvan het zonde is dat hij alleen in geval van nood mag worden gebruikt.

Gebouw: Nicolaas Maesschool Amsterdam. Architecten: Meyer en Van Schooten. Opdrachtgever: Gemeente Amsterdam, Stadsdeel Oud Zuid. Bouwkosten: Hfl. 2,8 miljoen (exclusief installaties). Ontwerp: 1997. Oplevering: 1999.