Baskische nationalisten verkeren in bijna-crisis

Het in Baskenland weer opgelaaide geweld is een teken van frustratie, want met de nationalistische zaak gaat het minder goed dan gehoopt.

Bijna timide zitten ze op de stoelen in de bovenste rijen van het gloednieuwe congresgebouw in San Sebastián. Vier twintigers, doorsnee festivalpubliek, hooguit wat losjes gekleed en met wat meer oorringen dan gebruikelijk. Op het podium de glitter van de prijsuitreikingen in het jaarlijkse filmfestival van San Sebastián. Dan, plotseling, zetten ze witte maskers op en plukken spandoeken uit jute draagtassen. Er worden leuzen geschreeuwd, veiligheidsbeambten snellen toe. Beneden in de zaal weet een actievoerder succesvol het toneel te bestormen. Onder fluitconcerten worden de witte maskers weggevoerd. Het heeft nog geen minuut geduurd.

Het traditionele protest tijdens het filmfestival in San Sebastián afgelopen zaterdag was snel gesmoord, maar elders in Baskenland ging het er de afgelopen dagen hardhandiger aan toe. De eerste verjaardag van het voorwaardelijke bestand van de ETA, de terreurorganisatie die de afscheiding van Baskenland nastreeft, werd luister bijgezet met een hernieuwd oplaaien van de ,,Kale Borroka'', de Baskische variant van intifadah. Een journalist en meerdere raadsleden van niet-nationalistische partijen zagen hun voordeuren of trapportalen vernield door brandbommen of volgekladderd met leuzen. Een socialistisch partijkantoor werd aangevallen en bij rellen in het stadje Getxo brandde een autobus volledig uit.

Aanleiding was de dood van de ETA-terrorist Esteban Nieto, die dit weekeinde in zijn huis in Tolosa aan kanker bezweek. Nieto zat een lange gevangenisstraf uit voor aanslagen in de jaren tachtig waarbij in totaal veertien doden vielen. Omdat hij terminaal ziek bleek, werd hij al dit voorjaar ontslagen uit de gevangenis. Maar voor de ETA-aanhang was niet het gezwel, maar het ,,criminele'' Spaanse gevangenissysteem de doodsoorzaak van hun kameraad.

De rellen waren een goede gelegenheid om wat frustraties af te reageren. Want het ging het afgelopen jaar immers minder voorspoedig met de Baskisch-nationalistische zaak dan zowel de ETA-aanhang als de ,,gematigd'' nationalistische partij PNV zo vurig gehoopt had. De ETA-partij Euskal Herritarrok groeide weliswaar tijdens de regionale en gemeentelijke verkiezingen, maar dat ging vooral ten koste van de overige nationalistische partijen zodat het nationalistische front er per saldo weinig mee opschoot. Voor zover er het afgelopen jaar direct contact is geweest tussen de centrale regering van premier Aznar en de ETA is een onafhankelijk Groot-Baskenland nog geen stap dichterbij gekomen.

Om het nationalistische pact dat vorig jaar vlak voor de wapenstilstand werd gesloten weer glans te geven werd vorige week in Baskenland de Raad der Gemeenten opgericht. Deze Raad bestaat uit bijna 1800 raadsleden van Baskisch-nationalistische gezindte uit Baskenland, de regio Navarra en Frans-Baskenland. Een orgaan zonder enige bevoegdheden, maar met een duidelijke politieke lading die ieder zo op zijn eigen wijze interpreteerde. Voor de ETA-aanhang betreft het hier een voorloper van een grondwetgevende vergadering van Groot-Baskenland, voor de regering in Madrid een aanval op de grondwet van Spanje en voor de PNV iets wat hiertussen het midden houdt.

Binnen de PNV, de grootste partij in Baskenland, dreigt een crisis over de strategie van partijleider Xavier Arzalluz. Tijdens het jaarlijkse congres van de partij afgelopen zondag richtte Arzalluz zijn gebruikelijke donderpreken zelfs tegen zijn gerespecteerde partijgenoot José Antonio Ardanza. Ardanza, die na dertien jaar regiopresident te zijn geweest vorig jaar aftrad, had het gewaagd om zich in kranteninterviews af te vragen of het wel zo'n goed idee is om samen met de radicale ETA-aanhang een pact te sluiten in plaats van aansluiting te zoeken bij meer gematigde partijen. Hij verwoordde daarmee het gevoel van een brede, gematigde aanhang binnen de partij, die het maar matig waardeert dat hun partijgenoten het afgelopen jaar voortdurend lachend op de foto staan met de leiders die opdracht geven tot het ingooien van hun winkelruiten en platbranden van het openbaar vervoer.

Hoewel de terreurcommando's het afgelopen jaar door politieacties zijn ontmanteld, heeft de ETA nog geen besluit genomen over een definitieve stopzetting van het terroristisch geweld, zo is de overtuiging van zegslieden binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken. Madrid houdt dan ook onverminderd vast aan de strategie dat hooguit concessies gedaan worden op het gebied van de gevangen ETA-terroristen, zoals vervroegde vrijlating op individuele basis en overplaatsing naar gevangenissen dichter bij Baskenland.