`New Labour ontmantelt oude idealen'

Tony Benn, de langstzittende Labour-parlementariër en een levenslange rebel, verlaat Westminster. Onder de partijknoet vandaan denkt hij beter voor zijn idealen te kunnen strijden. ,,Met het stijgen der jaren worden wij Benns steeds linkser.''

Met de belangrijkste tegenstander nog steeds murw in de touwen, heeft Tony Blair, de jongste Britse premier in 200 jaar, weinig te vrezen van de komende verkiezingen. Als hij volgende week in Bournemouth het podium beklimt voor zijn jaarlijkse toespraak tot de Labour-partij die hij radicaal heeft hervormd en na achttien jaar uit de politieke woestijn leidde, wacht hem een staande ovatie.

Ten minste één partijman, een andere Tony, zal het klappen moeilijk vallen. Volgens Tony Benn (74), veteraan van zeventien landelijke verkiezingen en met vijftig jaar in Westminster de langst zittende parlementariër, is Labour onherkenbaar veranderd en niet ten goede. `New Labour' ontmantelt de idealen van het socialisme, zegt hij in zijn eivolle Londense kelderkantoor. En de partij die hij liefheeft is hard opweg een gelijkgeschakelde, centraal geregeerde machine te worden, waar steeds minder democratie en steeds meer ,,persoonlijkheidscultus'' rond de leider heerst. En waar ,,elke afwijkende mening meteen wordt uitgelegd als een aanval op Blair''.

Daarom vertrekt hij. Vorige maand kondigde hij aan zich bij de komende verkiezingen niet herkiesbaar te stellen voor Chesterfield, het kiesdistrict in de Midlands dat hij vertegenwoordigt. Hij gaat niet met pensioen, zegt hij met klem, maar buiten het parlement, onder de partijknoet vandaan, hoopt Benn vrijheid te vinden om zijn zaak effectiever te bepleiten. ,,Voor sociale rechtvaardigheid, voor de verzorgingsstaat, vakbondsrechten, milieu, democratie en internationalisme'', telt hij met zijn onafscheidelijke pijp af op zijn vingers.

,,Parlementaire politiek wordt een ritueel. De echte macht ligt toch bij de premier, bij de centrale bank, bij de NAVO, bij Monsanto [een internationaal biotechnologiebedrijf], bij de Wereldhandelsorganisatie en bij Wall Street. Wat in de huidige politiek ontbreekt zijn mensen die de vrijheid hebben om zelf te denken, van mening durven verschillen en die de mensen steunen die ze vertegenwoordigen.''

Van mening verschillen doet Benn al een halve eeuw. Zijn dwarse opinies liggen opgeslagen in de honderden geluidsbanden en meters dagboek langs de wanden van zijn kantoor. Zelfs van het plafond hangen papieren, een gewoonte die hij opdeed als piloot bij de Royal Air Force. Voor de Tweede Wereldoorlog, die het leven kostte aan zijn broer, was hij net te laat en ,,goddank'' heeft hij nooit iemand vermoord, zegt hij. Maar met vechten is hij nooit gestopt.

Zo verlaat hij het parlement met dezelfde vonken die zijn komst markeerden. Geboren in 1925 als Anthony Neil Wedgwood Benn veroverde hij in 1950 een Lagerhuiszetel voor Bristol. Maar die moest hij opgeven in 1960, toen zijn vader overleed en Benn niet alleen dienst titel erfde – Lord Stansgate – maar ook diens zetel in het House of Lords. Want een plek op het groen in het Lagerhuis laat zich wettelijk niet combineren met de rode banken van de Britse `senaat'.

Benn weigerde de handdoek in de ring te gooien. Na een driejarige campagne, die hem een beroemd politicus maakte, kreeg hij een wetswijziging voor elkaar die adellijke Britten het recht geeft titel en zetel te weigeren. Sindsdien heet hij Tony Benn.

Het was ook de grootste hervorming uit de zeshonderdjarige geschiedenis van het Hogerhuis. Dat afkomst garant zou staan voor capaciteiten noemt Benn sinds jaar en dag een belachelijk idee. ,,Stel je voor dat mijn tandarts zou zeggen: ik heb dit nooit gedaan, maar mijn vader was een heel goeie tandarts'', zei hij vorig jaar in het parlement. Dat idee heeft nu wortel geschoten. De Lords hebben schoorvoetend ingestemd met het afschaffen van de erfelijke zetels, een van de plannen waarmee Labour in 1997 de verkiezingen won.

Maar is Benn nu tevreden? Absoluut niet, want de premier stuurt een deel van de Lords naar huis, maar wie en wat ervoor in de plaats komt is volstrekt onduidelijk. Benn vreest dat Blair de lege stoelen vult met politieke vrienden, zodat de Britse Eerste Kamer geen onafhankelijk controle-orgaan is van de regering-van-de-dag, maar een deel van Blairs applaus-machine. ,,Dat is geen modernisering maar het brengt ons eeuwen achterop'', zegt hij nu, ,,naar de tijd dat de koning de leden benoemde.''

Blair houdt er een ,,presidentieel bestuur'' op na, zegt Benn. Hij hoeft geen rekening te houden met de checks and balances van een machtig parlement, zoals de Amerikaanse president Clinton. En evenmin met een zwakke coalitie, zoals de Duitse Bondskanselier Schröder. ,,Veel mensen beginnen zich af te vragen of dat langzamerhand de democratie niet bedreigt. Ze worden gerund door bureacraten, technocraten, bankiers en de media, maar je kunt democratie niet door een politieke soundbite vervangen. En dat is gevaarlijk, want als mensen hun vertrouwen in de democratie verliezen trekken ze naar rechts.''

De premier is volgens hem letterlijk ,,een andere partij begonnen onder dezelfde naam, een kapitalistische midden-partij, in coalitie met de Liberal-Democrats en [pro-Europese Conservatieven als] Michael Heseltine en Kenneth Clarke.'' In die partij, waarin het behoud van de macht het nastreven van idealen vervangt, herkent Benn zich niet langer. Benn, die ontkent een nostalgicus te zijn voor wie geen plaats is in een moderne partij, is voor hogere belastingen, hogere staatsuitgaven, betere pensioenen en tegen privatiseringen. En: ,,Ik ben gekozen om een gebied te vertegenwoordigen. Elke straatveger, buschauffeur en politieagent is mijn werkgever. Als ze willen kunnen ze me ontslaan, maar tot die tijd spreek ik voor ze. New Labour wil dat elke parlementariër een regiomanager voor het bedrijf is. Maar managen en vertegenwoordigen zijn iets heel verschillends.''

Als de Benns Labour hadden bestuurd, had zijn partij nooit de verkiezingen gewonnen. Wat heb je aan idealen in de oppositie? Benn: ,,Vraag Gerhard Schröder maar of de `Derde weg' zo'n succes is. Ik denk dat het hier evenmin gaat werken. De sociaal-democratie is geëindigd in het omarmen van het kapitalisme. De kloof tussen arm en rijk wordt wijder en de sociale onrechtvaardigeid groeit.''

,,Benn wordt met het stijgen der jaren steeds onrijper'', zei Harold Wilson, de premier die Benn diende als staatssecretaris voor Posterijen en minister van Technologie. Twee keer deed hij zelf een gooi naar het partijleiderschap en in 1981 kwam hij daarvoor één procent van de stemmen tekort. Sommige partijleden wijten zijn dwarsliggerij sindsdien aan rancune, maar Benn kon simpelweg niet anders, zegt hij.

Er blíjft trouwens een Benn in het parlement. Zijn zoon Hilary veroverde dit jaar in een tussentijdse verkiezing een zetel voor Leeds. Die dient Blair met verve. Is dat zijn vader een doorn in het oog? ,,Welnee'', zegt senior. ,,Met het stijgen der jaren worden wij Benns steeds linkser.''

Bij het weggaan trekt hij een dagboekband uit de kast en bladert door de aantekeningen die hij dagelijks met ijzeren discipline dicteert. Het jongste deel is bij de drukker. Free at last, luidt de titel. ,,Met de ouderdom komt de vrijheid'', zegt Benn. ,,En vrijheid zonder ambitie is een machtig wapen.''