Dubbelrol

Vorig jaar dienden zes patiënten van psychotherapeut Rob van R. een aanklacht in wegens seksueel misbruik. Maandag doet de rechtbank van Haarlem uitspraak. Twee ex-patiënten van Van R. over zijn lichaamsgerichte therapie. Een deed aangifte, de ander bleef hem trouw.

Lien: `Ik wilde mijn lijf terug'

Lien Visser (44), getrouwd, twee kinderen, werd door een opa van buurkinderen misbruikt tussen haar zesde en haar achtste jaar en door haar chef toen ze 28 jaar was. Ze kwam terecht bij Rob van R. door de documentaire `De pijn na de daad', die eind 1992 te zien was op de NCRV-televisie. Op dat moment was ze in therapie bij de RIAGG.

,,Ik heb lang kunnen wegzetten wat Rob heeft gedaan, omdat het zo identiek was aan de handelingen van die opa. Die opa, dat was misbruik. Wat Rob gedaan had niet. Maar zover gaan als die opa maakt hem absoluut tot dader. Dat is geen herbeleving, dat is gewoon nieuw misbruik. Het heeft heel lang geduurd voor ik dat begreep. Als je over iemand heenrijdt, en een ander doet dat later na, dan doet die het gewoon ook. Het staat duidelijk in mijn aantekeningen: ik voel hoe zijn vingers naar binnen gaan.

,,Bij de RIAGG was ik vastgelopen. Verstandelijk begreep ik wel dat ik geen schuld had. Maar weten dat je niet schuldig bent, en je niet schuldig voelen, is iets anders. In de documentaire ging het om gevoelens. Je ziet hoe Rob op een vrouw gaat liggen en hoe zij vecht om zich te bevrijden. Ik dacht: als ik ook zo sterk zou kunnen zijn, dan zou ik kunnen zorgen dat het nooit meer gebeurt.

,,Dan zie je een vrouw op de behandeltafel, in haar slip. Hij masseert haar en zegt dan iets als: huil, kind, huil. Dat greep me aan. Dat het verdriet werd aangeroerd. In overleg met de RIAGG besloot ik naar Van R. te gaan.

,,De eerste keer hoefde ik niet veel te praten. Dat was een grote opluchting. Hij gaf me het gevoel dat hij me toch wel begreep. We gingen bijna meteen door naar boven, naar de behandelkamer. Ik heb mijn schoenen uitgedaan en ben op de behandeltafel gaan liggen. Toen heeft hij met twee handen mijn hoofd vastgehouden. `Voel dat deze handen veilig zijn.' Wat er toen gebeurde vergeet ik nooit. Mijn armen en mijn benen begonnen te trillen. Dat was een reactie die ik niet kende. Daarna gingen we terug naar beneden. Ik wilde terugkomen, we maakten een nieuwe afspraak.

,,In het begin ging ik onregelmatig. Hij had een volle agenda. Later werd het een keer per week. Na de therapie moest je huiswerk doen. Je schreef zelf een verslag van de sessie en dat stuurde je hem op.

,,De tweede sessie begon hij bij mijn voeten. Dat was iets heel aparts. Hij deed dat liefdevol, respectvol. Daarbij zei hij lieve dingen. Ik laat je niet alleen. Je kunt me vertrouwen. Ik voel jouw pijn.

,,De zachtheid, troost, streling, kon ik in het begin absoluut niet plaatsen. Waarom vindt een vreemde mij lief, wat moet hij van mij. En tegelijk: kennelijk vindt iemand mij de moeite waard. Je raakt onder de indruk. Je wordt ingepakt. Hij was een en al aandacht, zorg, warmte. Als ik bij hem op schoot wilde zitten huilen mocht ik bij hem op schoot zitten huilen. Als ik bij hem in zijn armen wilde liggen mocht ik bij hem in zijn armen liggen.

,,Vrij snel begon hij met mijn gezicht. Een duim bij mijn mond. Daar reageerde ik heel fel op. Ik draaide weg, ik wilde dat niet. Uiteindelijk is die duim in je mond. Vingers tussen je tanden. Bewegingen met die vingers. Tong in je mond. Het was afschuwelijk. Ik gaf aan dat ik het niet wilde, waarop hij zei: `Voel. Voel wat er gebeurd is'.

,,Verzet is voor hem een indicatie dat er iets gebeurd moet zijn. Hij zei dat er rond mijn tweede jaar iets was gebeurd rond mijn mond. Maanden heb ik proberen te bedenken wat het zou kunnen zijn. Hij bleef maar zeggen: er moet iets zijn, er moet iets zijn.

,,Hij vraagt wat er met mijn nek gebeurd is omdat ik daar zo de weerstand in ga. Hij legt een arm over mijn hals - ik lig daar op die tafel. Een soort houdgreep, heel dwingend. Dan voel je je onmacht, machteloosheid. Later dacht ik: shit, als hij me op dat moment had willen verkrachten dan had dat gekund. Hij gebruikte zijn kracht, zijn macht. Ik was doodsbang.

,,Op zijn handelingen kwam hij zelden terug, ook niet als ik nog vragen had. Dan moest ik echt aandringen: `Ik ga nu niet naar boven voor ik antwoord krijg'. Vaak zei hij dan: `Met jou moet je niet praten. Jij moet voelen.'

,,Als ik mijn schrijfwerk uit die tijd doorlees, loopt de twijfel als een rode draad door alles heen. Maar steeds praat ik het dan toch weer naar hem toe. Ik wilde hem niet verliezen. In het reguliere circuit kwam ik niet verder. Hij was de enige die me kon helpen.

,,Ik wilde mijn lijf terug. Ik wilde me zo voelen als ik denk dat de meeste mensen zich voelen. Ik voelde mijn hoofd en mijn benen en dat was het. De rest was niet van mij. Mijn doel was haalbaar, dat had hij gezegd. Hij was de therapeut. Hij zou wel weten wat hij deed. Dat wil je geloven, want je wilt zo graag je einddoel halen. Zijn zwakheidjes, zijn fouten zie je niet meer. Dat vlak je weg door al het andere, goede.

,,Verliefd ben ik nooit geweest. Voor mij was het heel duidelijk dat ik daar kwam om iets therapeutisch uit te werken. Bij alle aanrakingen mocht mijn lijf niet seksueel reageren. Dat zou ik ook als verraad hebben gevoeld naar mijn echtgenoot.

,,Ben je bereid in mijn armen te sterven, vroeg hij eens. Nee. O nee? Ga maar eens mee naar boven. Moest ik daar gaan liggen op een houten vlonder. Zonder aankondiging ging hij bovenop me liggen. Hij wil dan, weet ik nu, dat je bij je oerkracht komt en gaat vechten. Dat gebeurde niet, de eerste keer. Uiteindelijk, na twee, drie, vier keer, ging ik me wel verzetten. Hij houdt niet op. Zijn ene hand op je mond en zijn andere bij je kruis. Dan roep je: `Rob hou op, stop'. Dan zegt hij: `ik ben Rob niet'.

,,En achteraf: `nu ben ik Rob weer'. Dan biedt hij zijn troostende arm en mag je uithuilen. Met die dubbelheid heb ik het heel moeilijk gehad.

,,Door de massages en het aanraken leer je voelen. Verrek, er zit toch gevoel in mijn armen, mijn voeten. Heel langzaam ga je het verschil merken. Hee, mijn rug begint te voelen als zijnde mijn rug. Dat heeft de therapie wel bereikt. Maar al die gevechten leverden mij niets op. Ja, een gekneusd schaambeen, gekneusde heupen. Als het te moeilijk werd, ging ik in mijn beleving vaak naar een hoek van de kamer en keek toe wat er gebeurde. Dissociatie. Je raakt als het ware los van je lichaam. Hij deed daar niets mee.

,,Intussen leed mijn relatie er onder. Je zit zó in die therapie dat je thuis ook niet goed meer kunt functioneren. Mijn man is een keer mee geweest. Hij had het gevoel dat Rob wel integer was. Hij wilde graag dat ik mijn doel zou bereiken en dat het beter zou gaan. Ik heb hem niet alle details verteld. Stel dat hij dan zou zeggen: `Kind, hou er mee op' - dan haalde ik mijn doel niet meer.

,,Begin `96 heeft Rob me overgeheveld naar zijn vrouw. Ik had er eigenlijk niet zoveel behoefte aan om weer bij een ander te beginnen. Maar het leek hem beter. Hij was klaar met mij. Ik had niet het gevoel dat het afgerond was. Nu denk ik: Als je begint aan een therapie zit er een kop en een staart aan. Maar hij had geen behandelplan.

,,Vrij kort na het begin van de therapie sprak hij al over de opleiding die hij ging geven. O, jij zou een goede therapeut zijn. Je moet mijn levenswerk voortzetten. Je kan het aan. Ik ben er begin '96 mee begonnen. Tien weekenden per jaar, met verschillende docenten. Zijn blok was drie of vier weekenden, van zaterdag tien tot zondag vijf. Ook daar was het weer: Ervaar. Voel. Als toekomstig therapeut moet je alle aanrakingen zelf ervaren. Door de opleiding bleef de binding in stand. In feite wordt je geleerd hetzelfde te doen als hij. En als je hetzelfde doet ga je hem niet aanklagen.

,,Op de opleiding hoorde ik dat er tijdens de sessies van Rob iets was gebeurd dat niet kon. Iemand had aangifte gedaan. Eerst dacht ik: nee nee nee, dat is van haar, niet van mij. Ik was verbaasd. En toen geschokt. Dat de twijfel die ik had gevoeld terecht was. Dat het echt niet kon. Eerst dacht ik nog: jezus, als dan echt de binnenkant aangeraakt moet worden, als hij dat echt vindt... Hij legde alles bij mij neer. Doordat ik misbruikt ben zou ik in al zijn aanrakingen een aanzet tot misbruik zien. Maar er zijn aanrakingen die je niet los kúnt zien van seksualiteit.

,,Toen ben ik veel kritischer gaan kijken. Ik ben me gaan afvragen: welke aanraking heeft een toegevoegde waarde in het therapeutisch proces. Ik heb dat aan medestudenten en docenten voorgelegd. Of zij daar ook twijfels over hadden. Ik werd daarin bevestigd. Uiteindelijk heb ik ook aangifte gedaan.

,,Daardoorheen zit dan nog de loyaliteit. Zitten er niet toch goede bedoelingen achter. Je raakt ook de warmte kwijt, de aandacht, het vertrouwen. En my god, hoe heb ik het kunnen toelaten. Hij heeft me tot op mijn ziel beschadigd door het zo in te kapselen in zorg, liefde, alles wat hij gaf.

,,Voor mij heeft hij alle respect verloren toen hij in de rechtszaal losliet waar hij in de therapie en in de opleiding voor stond. Kennelijk stond hij er zelf ook niet achter. Waarom hij het dan gedaan heeft, weet ik niet. Ik denk dat hij ziek is. Los van de realiteit. Het kan bijna niet anders of hij deed het voor zichzelf. Hij heeft het zeker niet voor mij gedaan.''

Evamarion: `Ik voelde me veilig'

Evamarion Scherrewitz (47), getrouwd, twee kinderen, is haar hele jeugd seksueel misbruikt en mishandeld door haar vader. Ze kwam terecht bij Rob van R. door de documentaire `De pijn na de daad', die eind 1992 te zien was op de NCRV-televisie. Op dat moment was ze in therapie bij de RIAGG.

,,Op 16 juni 1994 ben ik opnieuw geboren. Ik had mijn vader opgebeld en met hem afgesproken in een kamertje in het buurthuis. Daar heb ik hem alles voor de voeten gegooid. Mijn vader brak. Hij heeft proberen uit te leggen waarom hij het had gedaan. Dat begrijp ik wel - hij heeft ook veel meegemaakt - maar dat is nog geen reden om ons te misbruiken en te slaan en te negeren.

,,Rob had langzaam naar die confrontatie toe gewerkt. Hij speelde steeds dat hij mijn vader was. Dan zei hij: Nou? Wat heb ik je aangedaan? Dan wilde ik wat zeggen, maar het ging niet. Ik zat gewoon een tijd te zwijgen. En dan begon ik weer te huilen. Rob was de ene keer de therapeut en de andere keer mijn vader.

,,Op het laatst durfde ik het aan. Alleen. Toen ik wegliep van het buurthuis was het alsof ik op wolkjes liep. Dat was een prachtige ervaring. `Nu ben ik de baas.' Ik heb toen voor mezelf een nieuwe naam bedacht. Eva voor Marion. Eva betekent draagster van nieuw leven en dat vond ik op mezelf van toepassing. Kort daarna heb ik aangegeven dat de therapie voor mij af was.

,,Praten bij de RIAGG deed me op zich goed. Maar het bleef knagen van binnen. Ik had allerlei lichamelijke klachten: flauw vallen, vaak buikpijn, hoofdpijn, stijfheid. Ik schrok van het minste of geringste. Ik had geen moedergevoel. Ik hield wel van mijn kinderen, maar ik kon niet uit liefde dingen doen, ik was altijd bang dat ik het fout deed.

,,In `De pijn na de daad' zag ik een vrouw vechten tegen de zogenaamde dader, dat was dan natuurlijk Rob. Ik dacht: dat heb ik nog nooit gedaan. Als mijn vader me benaderde werd ik strak en stijf en kon ik niets meer zeggen. Het leek me zo heerlijk om te kunnen vechten. In overleg met de RIAGG heb ik hem na een tijdje benaderd.

,,De eerste keer ben ik samen met mijn man naar Uitgeest gegaan. Cor zou in de wachtkamer blijven wachten. Maar Rob vroeg hem mee naar binnen te gaan. Het bleek dat hij er vóór was dat mijn man erbij zou zijn. Dat is gebeurd. Mijn man is er bij alle sessies bij geweest.

,,Na een half uur zei Rob: ga maar mee naar boven. Ik wilde niet, ik had daar niet op gerekend. Ja, maar het grootste deel van de therapie was werken en daar konden we dan beter meteen mee beginnen. Boven stond een behandeltafel. Rob zei: doe je kousen en schoenen maar uit en ga maar liggen. Dat durfde ik niet. Hij nam de tijd. Ik voelde me veilig omdat Cor erbij was. Mij kan niets gebeuren, dacht ik.

,,Hij wilde beginnen met mijn hoofd, maar dat wilde ik niet. Mijn vader sloeg ons altijd vooral op ons hoofd. Ik wilde dat uit gaan leggen maar hij zei: ik zie het al. Je bent geslagen op je hoofd. Toen vroeg hij of hij mocht beginnen met mijn voeten. Dat wilde ik ook niet. Als iemand je voeten vastpakt ben je je vrijheid kwijt. Later heeft hij mijn enkels wat gemasseerd en nog een voetmassage gedaan. Toen was het afgelopen. Rob ging naar beneden en liet Cor en mij achter om even na te praten. Zo is dat elke keer gegaan.

,,Ik ging een keer per veertien dagen, later eens per drie weken en nog later eens in de maand. Hij liet steeds mij beslissen wat ik de volgende keer wilde doen. Achteraf zie ik dat hij elke keer een stapje verder ging.

,,Doe mijn armen maar, zei ik op een gegeven moment. Maar hij wilde liever dat ik een ander lichaamsdeel koos. Mijn benen had hij al gehad, mijn hoofd inmiddels ook, en ook mijn rug. Toen zei hij: wat zou je ervan vinden als ik je buik zou masseren. Nou, oké. Hij vroeg of ik dat zeker wist en zei dat ik het moest zeggen als ik van gedachten veranderde.

,,Die keer heb ik een popje meegenomen van vroeger. Dat gaf me een gevoel van veiligheid. Rob bleef buiten wachten tot ik me had uitgekleed. Ik ben gaan liggen met het popje op mijn buik. Ik was best wel zenuwachtig. Hij klopte voor hij binnenkwam en vroeg toestemming om het laken weg te halen. Toen zag hij daar dat popje. Ik zag dat hij erdoor geroerd was. Na een tijdje heb ik het weggehaald en tussen mijn borsten gelegd. Toen heeft hij mijn buik gemasseerd. Heel zacht en heel lief.

,,En toen zijn allerlei gevoelens losgekomen. Van het grote gemis. Het besef dat ik vroeger eigenlijk alleen was aangeraakt met een seksuele lading en dat ik dat afschuwelijk vond. Rob heeft me geleerd onderscheid te maken tussen vriendschapsgevoelens, seksuele gevoelens, moedergevoelens. Ik ben er langzaam achtergekomen dat je niet gauw je hand hoefde weg te trekken als een kind haar hand in de jouwe legde, van aan mijn lijf geen polonaise. Dat je gewoon kon denken: hee, ze vindt mij aardig.

,,De sessie daarna heeft hij hetzelfde gedaan, maar toen heeft hij zogenaamd mijn vader laten komen. Daar heb je je vader met zijn grote gore klauwen, zei hij. Dat had ik eerder zelf gezegd. Ik lag daar gewoon. Het was verschrikkelijk. Hij zei: Laat je dat zomaar toe? Daar is je vader weer! Daar komt hij weer! Op het laatst heb ik hem geslagen waar ik hem maar raken kon. Geschreeuwd, gehuild. Dat was zo'n opluchting. Dat is wat je als kind wilt maar niet kan. Dat was echt fantastisch om mee te maken.

,,Rob had het er vaak over dat hij een opleiding wilde beginnen. Hij vroeg of ik dat dan ook zou willen doen. Belachelijk, ik was helemaal niet in staat om mensen op die manier te helpen. Ik had al een beroep, ik was onderwijzeres. Maar langzamerhand rijpte dat toch in mij. Rob zei dat ik er veel gevoel voor had, dat maakte hij op uit mijn therapieverslagen. Ik nam het met de nodige reserve. Maar het is natuurlijk wel mooi om iets waar je zo goed bovenop gekomen bent, zelf door te geven. Ik wil zo graag dat mensen die kapotgemaakt zijn, weer heel gemaakt worden.

,,Het eerste jaar kon ik het niet betalen. De opleiding, aangeboden bij een bestaand instituut, kostte twintigduizend gulden voor vier jaar. Het tweede jaar kreeg ik een herseninfarct. Het derde jaar ben ik met vijf anderen ingestroomd. Ik heb de opleiding gevolgd tot er aangifte werd gedaan en de directie Rob ontsloeg.

,,Toen ik hoorde van de aangifte was ik hevig geschokt. Hoe kan dat nou. Ik vond hem altijd zo betrouwbaar. Heel in het begin heb ik wel even getwijfeld. Ieder mens is tot alles in staat, zeg ik altijd. Ik dacht: Cor is er altijd bij geweest. Dat gaf mij een gevoel van veiligheid. Maar na een paar maanden vertrouwde ik Rob volkomen. Ik kon me niet voorstellen dat iemand in eenzelfde situatie een aanklacht zou indienen.

,,Hij had al eens eerder zoiets gehad. Daar had hij over verteld. Hij zei altijd dat je de klachten van die mensen serieus moest nemen. Hij koos hun partij.

,,Ik vind het heel verschrikkelijk voor die vrouwen, dat ze herbelevingen hebben en Rob als verdachte aangeven. Daar hebben we op de opleiding over geleerd. `Overdracht', `tegenoverdracht'.

,,Hij leerde ons dat je zelf een heel zuiver gevoel moet hebben als je een cliënt aanraakt. Als het niet goed voelt, is het niet goed. Hij leerde ons ook dat je ontzettend voorzichtig moet zijn met het aanraken van geslachtsdelen. Dat je alles open en bespreekbaar moet houden. Hij zei: het kan in enkele gevallen goed zijn om te doen, maar je moet er ook zelf aan toe zijn. Juist omdat het zo gevaarlijk is. Je kunt er rottigheid mee krijgen. Sommige therapeuten komen daar misschien nooit aan toe.

,,Het aanraken van de binnenkant van de vagina is op de opleiding nooit besproken. Ik zou dat zelf niet doen. Misschien dat het in bepaalde gevallen helend zou kunnen zijn. Als een kind op zijn knie valt leg je een hand op die knie en dat helpt. Dat troost. Als een kind op zijn piemeltje valt moet je dat ook aanraken, anders voelt een kind zich alleen met zijn pijn. Daar is niets mis mee, zolang het niet seksueel is. En als iemand verkracht is, moet dat plekje misschien ook wel aangeraakt worden. Maar ik zou het risico niet durven nemen dat het later niet goed zou aanvoelen voor de cliënt.

,,Hij heeft mij nooit verkeerd behandeld. Hij heeft mijn borsten aangeraakt, maar niet mijn geslachtsdelen. Hij heeft daar mijn grens gevoeld. Toch heeft hij mijn hele lichaam aangeraakt. Hij heeft mijn geslachtsdelen niet aangeraakt, maar ik heb wel het gevoel dat hij dat heeft gedaan.

,,Ik denk dat de vrouwen die een aanklacht hebben ingediend niet voldoende ruggengraat hadden om die dingen in hun waarde te laten. Het is - ik ben er niet bij geweest - misschien gebeurd, maar mèt hun toestemming, dat weet ik zeker. Omdat hij altijd vroeg, tot vervelens toe, `mag ik je aanraken, heb ik je toestemming?'. Ik kan me niet voorstellen dat hij dat bij anderen niet heeft gedaan.

,,In therapie bij Rob voel je je heel bijzonder. Je krijgt een band met de therapeut omdat hij je aanraakt. Dat heb je als kind niet meegemaakt, dat wil je niet meer kwijt. Dat moet langzaam los worden gemaakt. Een therapeut moet daar aandacht aan besteden. Bij mij heeft Rob dat te weinig gedaan.

,,Toen ik stopte, was ik eigenlijk nog niet klaar met mijn moeder. Maar ik kreeg het gevoel dat ik van hem afhankelijk zou zijn als ik daarvoor naar hem terug zou gaan. Toen heb ik contact gezocht met Ria, zijn vrouw. Met haar heb ik daar toen over gepraat. Bij mij is het goed afgelopen, bij de aanklaagsters niet. Ik denk dat die vrouwen langer therapie hadden moeten hebben of terug hadden moeten gaan naar Rob op het moment dat ze die fantasieën kregen.''

De naam Lien Visser is gefingeerd.