BEWUSTZIJN 2

Harm Visser laat in zijn artikel over ons `Zinloos bewustzijn' (W&O, 11 september) bewustwording als functie van ons bewustzijn buiten beschouwing. Over al deze handelingen lijkt in ons onbewustzijn al een beslissing genomen te zijn, voordat de desbetreffende informatie ons bewustzijn bereikt, bericht dit artikel. Men kan dan stellen dat Sir Alexander Fleming zich niet bewust had hoeven worden dat er zich in zijn kweken iets bijzonders had voorgedaan om penicilline te kunnen ontdekken. Het was voldoende geweest als zijn onbewustzijn die bijzonderheid had opgepikt om hem tot een reactie te brengen. Dan was er bij hem echter ook geen opwinding gekomen, die hem de prettige prikkel bezorgde om met alle energie aan zijn ontdekking verder te werken.

Een belangrijk effect van bewustwording is het ontstaan van een emotie die mensen aanzet om actie te nemen. Misschien is het belangrijkste voorbeeld wel dat de mens zich er van bewust is geworden dat veel in de natuur mooi is. Dat prikkelde hem om te proberen of hij zelf ook mooie dingen kon maken, wat onder meer tot rotstekeningen leidde. De rol van ons onbewustzijn bij het scheppen van kunst is onmiskenbaar. Stravinsky zei dat hij `le Sacre du Printemps' niet had geschreven en Rachmaninov zei hetzelfde over zijn tweede pianoconcert. Het was alsof die stukken zichzelf hadden geschreven. Dat kan verklaard worden met wat Visser zegt, namelijk dat hun onbewustzijn hun muziek al had gemaakt vóór zij het zich bewust konden worden. Dat betekent echter niet dat Stravinsky en Rachmaninov zich als `bewuste automaten' niet prettig hebben gevoeld. Het prettige gevoel van een schepping prikkelt veel kunstenaars om steeds iets nieuws te proberen, omdat er dan weer een nieuwe opwinding kan ontstaan.

De Zuid-Afrikaanse geleerde, staatsman en veldheer Jan Christiaan Smuts heeft dit aspect van voortgaande mentale ontwikkeling in zijn boek `Holism and Evolution' (1926) beschreven. Hij zag de evolutie net als andere onderzoekers als een toename van complexiteit in en tussen materie. Het meest complexe geheel dat de natuur op onze aarde tot dusverre heeft voortgebracht was volgens Smuts de persoonlijkheid van de mens. Wordt de mens zich zijn vermogen tot leren bewust, dan kan hij zijn leven lang blijven leren.

Dat inzicht is in onze tijd van de `lerende maatschappij' van grote betekenis, omdat aangetoond is dat ontwikkeling van een volk tot afname van het geboortecijfer leidt. Vooral daarom is het denken van Smuts zo belangrijk. Dat is dus veel meer dan wat professor Crombag volgens het artikel van Visser over `holistisch' toont te weten. Crombag stelt dat `holistisch' voornamelijk vaag is. Wie Smuts' boek leest herkent dat hij met `holisme' de zelfordening van de natuur bedoelt, het verschijnsel waarvoor Prigogine de Nobelprijs ontving. Smuts is met 23 eredoctoraten (onder meer van Leiden en Utrecht) ook niet slecht bedeeld, maar was zijn tijd zó ver vooruit dat niemand hem toen heeft begrepen.

    • A. Fellendans Wassenaar