Rosa kraste er onbekommerd op los

Salvator Rosa (1615-1673) hield niet van Hollanders. In een satirisch gedicht over de schilderkunst schreef hij dat ze vooral in de kroegen van Rome rondhingen. Daar `ontheiligen ze hemel en aarde met de dooprituelen die ze hebben uitgevonden'.

De schilder en tekenaar Rosa doelde daarmee op de (aan de wijngod Bacchus opgedragen) inwijdingsplechtigheid waarmee Nederlandse schilders in Rome gewend waren hun landgenoten te verwelkomen. Ook over de genre-schilderkunst die door de Haarlemmer Pieter van Laer en zijn navolgers (de `Bamboccianti') in Rome was geïntroduceerd, liet Rosa zich negatief uit. Op die schilderijen stonden alleen maar `dronken dwazen' en `smerige zwervers' afgebeeld. Dergelijke volkse genrestukjes waren in zijn ogen de laagst denkbare vorm van schilderkunst.

Was de afkeer wederzijds? In Nederland werd nooit veel belangstelling voor Rosa en zijn tijdgenoten aan den dag gelegd. Italiaanse kunst is hier mondjesmaat in openbare collecties vertegenwoordigd. Zeker waar het de zeventiende eeuw betreft zijn Nederlandse musea – om begrijpelijke redenen – vooral goed voorzien van kunst uit eigen land.

Een uitzondering op deze regel is Teylers Museum in Haarlem. Nederlands oudste museum beschikt over een omvangrijke collectie tekeningen die tezamen een aardige staalkaart van de Europese kunstgeschiedenis vormen. Met de inhoud van deze schatkamer worden regelmatig verrassende tentoonstellingen samengesteld. Volgend jaar zal onder de titel De eeuw van Michelangelo een selectie Italiaanse tekeningen uit de Renaissance worden getoond. En momenteel kan in Teylers een mooie selectie uit het getekende oeuvre van Salvator Rosa worden bewonderd.

Ruwweg de helft van de zestig geëxposeerde tekeningen komt uit de eigen collectie. De rest is afkomstig uit het Museum der bildende Künste in Leipzig (waar de tentoonstelling eerder dit jaar al te zien was). Teylers Museum bezit 45 bladen van Rosa. Ze zijn in 1790 in Haarlem terecht gekomen als onderdeel van een enorme verzameling tekeningen die van de Italiaanse hertog Baldassare Odescalchi was aangekocht. Een eeuw eerder had die collectie nog toebehoord aan prinses Christina van Zweden. Tekeningen ontlenen hun charme veelal aan de losse pen- of potloodlijnen die er spontaner en `vrijer' uitzien dan penseelstreken in olieverf. Bij Rosa, wiens schilderijen soms een wat verkrampte indruk maken, is het onderscheid wel héél groot. De figuren op zijn tekeningen tuimelen over het papier. Rosa heeft ze neergezet met dansende, springende en krioelende lijnen. Het betreft veelal historische, bijbelse en allegorische onderwerpen, want Rosa, die zich niet tot de beeldende kunst beperkte, maar ook als dichter en acteur optrad, cultiveerde een intellectueel en filosofisch imago.

In de praktijk was hij overigens minder streng in de leer dan hij zich voordeed. Rosa schilderde namelijk óók onderwerpen die goed in de markt lagen: landschappen, portretten en veldslagen. Zelfs de genretaferelen met paupers die hij in geschriften zo verguisde, heeft hij meer dan eens geschilderd. Al die onderwerpen zijn ook present op zijn tekeningen. Naast pretentieuze symbolische voorstellingen en mythologische figuren zijn op de tentoonstelling schetsen van haveloze soldaten en wasvrouwen te zien.

Zo te zien heeft Rosa er vaak onbekommerd op los gekrast zonder zich druk te maken over details. Op een tekening van Jonas, die door een walvis verzwolgen wordt, heeft de geportretteerde zes vingers aan één hand. Fascinerend is een tekening van de Byzantijnse generaal Belisarius als bedelaar. Rosa heeft de houding van diens benen een paar keer gewijzigd. Aangezien de inkt niet uitgevlakt kon worden, heeft Belisarius maar liefst acht voeten gekregen. Ook een studie van een ruiter ontleent een opmerkelijke dynamiek aan het feit dat Rosa de arm van de man in vier verschillende houdingen over elkaar heen heeft getekend. De ruiter, die een slaande beweging met een zwaard maakt, lijkt onder de ogen van de toeschouwer voortdurend in beweging te blijven.

Tentoonstelling: Salvator Rosa, tekeningen. T/m 31/10 in Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem. Catalogus (duitstalig) Salvator Rosa: Genie der Zeichnung, ƒ65,-