Ogen wijd dicht

Aan het begin, als de titel van Stanley Kubricks film op het doek komt, Eyes Wide Shut, horen we muziek, een wals die ook later in de film vaak terug zal komen. Dan zien we een echtpaar dat zich thuis aan het verkleden is om uit te gaan. We horen nog steeds de wals. De man en de vrouw nemen afscheid van hun dochtertje en van de oppas, en vlak voor ze weggaan loopt de man langs de geluidsapparatuur en draait de wals uit.

Dit effect, het samenvallen van de begeleidende filmuziek en de muziek die door de personages binnen de film wordt gehoord, wordt meestal in komische films toegepast. Een voorbeeld dat me nu te binnen schiet is High Anxiety van Mel Brooks, waarin de dreigend aanzwellende filmmuziek die groot gevaar lijkt aan te kondigen, vervolgens blijkt te komen uit een voorbijrijdende bus, waarin musici repeteren voor een concert.

Een beetje anders, maar in dezelfde sfeer, was de openingsscène van de eerste show van Wim Schippers met Fred Haché en Barend Servet. Glitter, de trap waarop sterren in glittershows afdalen, Haché en Servet komen als gevierde showmeesters naar beneden, Servet oppert dat het nu tijd voor muziek is en Haché zegt: ,,Goed Barend, zet de radio maar aan.''

Het effect van Kubrick is niet komisch bedoeld. Hoe dan wel? Er zijn veel puzzels en raadsels in de film die ik niet op kan lossen, maar in deze openingsscène leren we in ieder geval dat de dingen niet zijn zoals ze op het eerste gezicht lijken en dat we geen realistische film moeten verwachten.

Toen Eyes Wide Shut in de Verenigde Staten uitkwam, maakten de Amerikaanse critici er gehakt van. Er werd geschreven dat het onderwerp achterhaald was en dat Kubrick kennelijk niet op de hoogte was van de seksuele bevrijding die zich had voltrokken in de tijd dat hij als kluizenaar op zijn Engels landgoed verbleef.

Het onderwerp van de film is huwelijkstrouw en ontrouw en het is misplaatste stoerheid om te doen alsof wij aan dit onderwerp ver ontstegen zijn. De gedachtenpolitie is ook wel erg streng als ze een kunstenaar voorschrijft dat hij precies zo bevrijd moet zijn als de `algemene opinie' van het moment. Iets te weinig en hij is ouderwets, iets te veel is ook niet goed, want dan is hij grof en smakeloos.

Een vernietigende kritiek werd geschreven door Louis Menand in The New York Review of Books. ,,In Eyes Wide Shut nothing works.'' Niets werkt, volstrekt waardeloos. Ik ken groot gezag toe aan alles wat in dat blad geschreven wordt, maar Menand lijkt me verkeerd te kijken. Hij zag een film waarin alles gestileerd en onnatuurlijk is en hij doet alsof hij mislukt realisme heeft gezien.

Op het feestje waar het echtpaar in het begin naar toe gaat, ontmoet de vrouw een doortastende verleider, een Hongaar. Een karikatuur van de charmante Europeaan met zwaar accent in een vooroorlogse Amerikaanse film, een soort graaf Dracula uit een komische horrorfilm. Een van de eerste dingen die hij tegen de vrouw zegt is: ,,Heeft u Ovidius gelezen, de Romeinse dichter?'' Belachelijk. Het is een halfbakken namaakverleider, vindt Menand. Dat is die graaf inderdaad. Zou Menand denken dat Kubrick hem serieus bedoeld heeft?

Het lijkt er wel op. Tom Cruise, die de echtgenoot speelt, kan volgens Menand niet acteren. Zijn tegenspeelster, de aanbiddelijke Nicole Kidman, kan het volgens hem iets beter, maar het houdt niet over. Alweer is het in zekere zin waar, zeker bij Cruise, die een houten klaas is met een beperkt repertoire van gezichtsbewegingen. Zou Kubrick dat niet opgemerkt hebben? Hij staat bekend als iemand die jaren werkt aan de kleinste details. Kan het niet zijn bedoeling zijn geweest dat de hoofdpersoon vrij uitdrukkingsloos is?

Menand zou een voorbeeld kunnen nemen aan Kubricks perfectionistische liefde voor het detail. Op de orgie waar de hoofdpersoon in het midden van de film terechtkomt, wordt een soort zwarte mis opgedragen in een onverstaanbare geheimtaal. `In Latin (or something)' schrijft Menand. Latijn of zoiets! Ach, sla er maar een slag naar, wat maakt het uit.

Vreemd hoe een filmmaker die zijn sporen verdiend heeft en een jaar geleden nog als een genie werd beschouwd, opeens beschreven kan worden als een knoeier die volstrekt niet begrijpt wat voor film hij aan het maken is. Niet door iedereen natuurlijk. Dana Linssen, die de film in deze krant besprak, keek met open ogen en vertelde er interessante dingen over.

Ikzelf keek tweeënhalf uur gefascineerd, ook door de visuele rijkdom van de film, maar weet niet of ik hem goed of slecht vind. Aan het eind was er een verpletterende teleurstelling. Man, vrouw en dochtertje zoeken kerstcadeautjes uit. Na alle ravages die er zijn aangericht gedragen ze zich weer als een voorbeeldig gezinnetje. De vrouw zegt: ,,Er is iets dat we zo snel mogelijk moeten gaan doen. Neuken.''

Een vijandig criticus schreef, vrij geestig, dat het meest spectaculaire `special effect' van de laatste jaren het gezicht van Tom Cruise was dat zich op dat moment vertrok in een poging iemand uit te beelden die nadacht. Ik ben Kubrick allerminst vijandig gezind, maar de suggestie dat alles weer goed zou komen als er maar spoedig in het echtelijk bed geneukt zou worden, leek me ongeloofwaardig en met terugwerkende kracht twijfelde ik aan de zin van alles wat ik daarvoor had gezien.

Je moet er rekening mee houden dat Kubrick het zo bedoeld heeft: een verzoeningsscène die geheel ongeloofwaardig is. De film zit vol met raadsels en onduidelijke verwijzingen en er is wat welwillendheid nodig bij critici en gewone kijkers om aan te nemen dat de raadsels zinvol zijn.

Kubrick hoeft het gelukkig niet te hebben van de Amerikaanse critici die bijna unaniem vonden dat hij niet goed wijs was. Op de Internet nieuwsgroep alt.movies.kubrick weren zich al maandenlang de fans, die in afwachting van de video vele malen naar de film gaan kijken om het kleinste detail, tot plaats en kleur van een biljartbal toe, te ontraadselen en te duiden.