SEKSFEROMOON VAN SALAMANDER MAAKT VROUWTJE WILLIG

Amerikaanse ecologen hebben een seksferomoon van de salamander Plethodon jordani opgehelderd (Science, 17 september). Het is (pas) het tweede amfibieën-feromoon dat tot op heden biochemisch is gekarakteriseerd.

De ecologen isoleerden het seksferomoon uit een klier die bij de mannetjes onder de kin zit. Het molecuul speelt een rol bij de paring en niet, zoals bij vele andere seksferomonen het geval is, bij het lokken van een partner. Dat laatste is bijvoorbeeld het geval met het seksferomoon bombykol dat wordt uitgescheiden door vrouwelijke zijderupsvlinders. Mannetjes, die soms een kilometer verderop zitten, worden door deze stof naar het wijfje gelokt.

P. jordani gebruikt het seksferomoon tijdens een speciale fase van de paring, het `staartwrijven'. Daarbij lopen mannetje en vrouwtje voorwaarts en af en toe vlijt het vrouwtje zich over zijn staart en legt ze haar kop op zijn staartbasis. Het mannetje draait af en toe zijn kop om en wrijft zijn kinklier over de neusgaten van het vrouwtje. Daarbij dient hij haar het seksferomoon toe.

De ecologen isoleerden het seksferomoon uit de kinklier. Ze noemen het molecuul plethodontid receptivity factor (PRF). Het blijkt een eiwitachtig molecuul, dat veel gelijkenis vertoont met de interleukine-6 cytokine-familie. Daartoe behoren moleculen die allerlei lichaamsprocessen beïnvloeden, zoals het botmetabolisme en de groei van zenuwcellen.

De ecologen verzamelden 400 mannelijke en 400 vrouwelijke salamanders uit een grote populatie in North Carolina. Daaruit selecteerden ze elf mannetjes en elf vrouwtjes die een hoge neiging tot paren hadden (zodat ze in experimentele omstandigheden ook daadwerkelijk paargedrag zouden vertonen). Bij de mannetjes werden de kinklieren verwijderd. Dat had, zo schrijven de ecologen, geen effect op hun gedrag. Tijdens het staart-wrijven dienden de onderzoekers het opgeloste feromoon druppelsgewijs in de neusgaten toe. Het vrouwtje reageerde alsof het een normale paring was. Het feromoon maakt haar ontvankelijker voor de daadwerkelijke paring waarbij het mannetje een zaadpakket (de spermatofoor) in de cloaca van het vrouwtje deponeert. Het feromoon hangt waarschijnlijk niet samen met de ovulatie, die meestal pas een paar weken tot maanden later plaatsvindt (deze salamanders hebben een lang paarseizoen). Dit is wel het geval bij bijvoorbeeld de mens, waarbij vrouwen rondom de ovulatie gevoeliger worden voor androstenon, het seksferomoon dat mannen in hun oksels produceren.

(Marcel aan de Brugh)