LUCHTVERVUILING BEÏNVLOEDT DE VORMING VAN WOLKEN

Italiaanse meteorologen van het Istituto di Scienze dell'Atmosfera e dell'Oceano in Bologna hebben in samenwerking met een Amerikaanse collega van de universiteit van Washington een nieuwe factor geïdentificeerd in de toch al zo gecompliceerde problematiek rond het broeikaseffect. Door monsters te nemen van wolken wisten ze aan te tonen dat organische verbindingen, die zich als gevolg van luchtvervuiling in de atmosfeer ophopen, de reflecterende eigenschappen van wolken beïnvloeden. Daardoor wordt het zonlicht meer verstrooid en zou de opwarming van de aarde worden getemperd (Nature, 16 sept).

Wolken ontstaan doordat in de lucht aanwezige waterdamp oververzadigd raakt, bijvoorbeeld doordat opstijgende lucht snel afkoelt. Condensatie treedt echter niet zomaar op, maar gebeurt rond zogeheten aërosolen, een verzamelterm voor minuscule deeltjes en druppeltjes die van nature in de atmosfeer voorkomen, als gevolg van stofstormen of vulkanische activiteit, of die door de mens worden geproduceerd bij de verbranding van fossiele brandstoffen. Lang bestond het idee dat er altijd meer dan voldoende natuurlijke aërosolen aanwezig waren om voor wolkvorming te zorgen, maar de laatste paar jaar is dat een te simpele aanname gebleken. De door de mens geproduceerde aërosolen blijken wel degelijk verschil uit te maken.

Onlangs werd bijvoorbeeld duidelijk dat de zwaveluitstoot van het scheepvaartverkeer een veel grotere invloed heeft op het klimaat dan tot nu toe werd aangenomen (Nature, 19 aug). In dat geval zijn het de sulfaataërosolen die extra bewolking opleveren. Dat is goed zichtbaar op satellietfoto's van de belangrijke scheepvaartroutes. Het Italiaans/Amerikaanse onderzoek bracht een ander effect aan het licht, een verandering van de oppervlaktespanning van aërosolen als gevolg van luchtvervuiling. Laaghangende bewolking in het Po-dal blijkt zoveel organische stoffen te bevatten dat die oppervlaktespanning sterk verlaagd wordt. Dat heeft tot gevolg dat er niet alleen méér, maar ook kleinere waterdruppeltjes worden gevormd. Dat maakt de wolken helderder waardoor ze het zonlicht beter tegenhouden.

De onderzoekers geven een veel te optimistische schatting van het afkoelende effect op de temperatuur van de aarde. Zo nemen ze aan dat de wolken in het Po-dal karakteristiek zijn voor de bewolking overal op aarde. Verder wordt in een begeleidend commentaar terecht opgemerkt dat de organische vervuiling ook heel goed druppelvorming zou kunnen tegengaan doordat oververzadiging wordt uitgesteld. In elk geval laat het onderzoek zien hoe ingewikkeld de chemische en fysische processen zijn die de vorming van wolken beïnvloeden. Aangezien we die misschien wel nooit helemaal zullen begrijpen, is het des te belangrijker om met behulp van vliegtuigen en satellieten zo veel en zo goed mogelijk metingen te doen aan de helderheid en de structuur van wolken.