Gouden geur

Het aantal Russische muskusherten is, volgens schattingen van deskundigen, in tien jaar tijd gehalveerd door overmatige stroperij en illegale handel. Dat blijkt uit een rapport van Traffic, het onderzoeksbureau van het internationale Wereld Natuur Fonds en de International Union for the Conservation of Nature (IUCN). Om de vraag naar natuurlijke muskus te remmen is het Wereld Natuur Fonds een consumentenactie begonnen en wordt verbetering van het aanbod van alternatieve stoffen bepleit.

Het muskushert (Moschus spp.) leeft in de beboste bergen van Oost-Azië, van de Arctische poolcirkel tot aan Korea, Vietnam en Afghanistan. Tot zijn leefgebied horen dertien verschillende landen, maar overal neemt de stand sterk af. De kleine, circa 15 kilo zware hertjes met hun markante ivoren slagtanden worden fel bejaagd om natuurlijke muskus te winnen voor traditionele Aziatische medicijnen en parfum. De traditionele Chinese en Koreaanse geneeskunst kent wel 300 verschillende preparaten die muskus bevatten. Muskus wordt gebruikt als pijnstiller en bij een scala van klachten, zoals hart-, zenuw-, long- en impotentieproblemen. Muskus hoort tot de allerkostbaarste natuurstoffen op aarde. Met consumentenprijzen van 30 à 50 dollar per gram is natuurlijke muskus in de jaren negentig zelfs drie tot vijfmaal duurder geworden dan goud.

Uit het Trafficrapport blijkt dat 52 landen bij de handel in muskus betrokken zijn. De meeste handelaren en consumenten zitten in Oost- en Zuidoost-Azië. Tot 1996 was China de voornaamste legale exporteur van muskusproducten. Rusland is op dit moment de grootste bron van ruwe muskusolie. Frankrijk is een belangrijke importeur, voornamelijk voor de eigen parfumindustrie. Duitsland en Zwitserland zijn vooral doorvoerlanden, die de ingevoerde muskus weer exporteren naar bestemmingen als Hong Kong en Zuid-Korea.

Alle soorten muskusherten staan op de internationale CITES-lijst van bedreigde diersoorten. Op taxonomisch gebied zijn er nog veel vragen. Onduidelijk is of het om vier of mogelijk zelfs zes verschillende hertensoorten gaat. Daartoe behoren het Siberische muskushert, het Himalaya muskushert en het zwarte muskushert. Over de verspreiding van de populaties en over de leefwijze van de herten is nog onvoldoende bekend. In de meeste landen zijn de herten en hun leefgebied wettelijk beschermd, maar de praktijk wijst meestal anders uit.

Het woord muskus is afgeleid van het oud-Indiase Muskáh, dat testikels betekent. De muskusolie wordt door geurklieren uitgescheiden in een apart zakje dichtbij de geslachtsorganen van het mannetjeshert. De olie bezit niet alleen een sterke, lang aanwezig blijvende geur, maar wordt in de parfumindustrie ook gebruikt als drager om andere geuren te binden. Hoewel men de olie in principe van een levend hert zou kunnen winnen, wordt het hert traditioneel gedood: het wordt geschoten of in een strik gelokt. De jacht is zeer inefficiënt. Om een kilo muskusolie te winnen zijn 40 volwassen mannetjesherten nodig en voor ieder mannetje met een voldoende grote muskusklier worden drie tot vijf soortgenoten gedood. Traffic heeft becijferd dat alleen al voor de wettelijk toegestane import van natuurlijke muskus door Frankrijk, Zwitserland en Duitsland de afgelopen 20 jaar tienduizenden wilde muskusherten zijn gedood.

Door de scherpe stijging van de kostprijs schakelen steeds meer parfumfabrikanten over op synthetische muskusoliën. Andere alternatieven zijn volgens het Wereld Natuur Fonds het winnen van muskusolie op hertenfokkerijen of het operatief verwijderen van muskusolie bij in het wild gevangen dieren. Dat laatste zou de plattelandsbevolking in bergachtige streken een meer duurzame bron van inkomsten kunnen verschaffen dan het uitroeien van de laatste wilde muskusherten.