De wet van de bullepees

De golf gewelddadige misdaad die Zuid-Afrika overspoelt, brengt zwarte zakenmensen ertoe zelf criminelen op te sporen en te straffen. Ze doen dit met opmerkelijk succes, zonder zich iets aan te trekken van de grondwet. `Zonder lijfstraf is dit land onregeerbaar.'

Op stap met de tijgers van Mapogo a Mathamaga.

Met de buik ver vooruitgestoken zet de voorganger het lied in. Een zaal vol swingende mensen antwoordt in koor. Achter een rij tafels glunderen de toegezongen leiders, die zijn gaan staan en meedeinen.

Het tafereel kan doorgaan voor een van de vele politieke bijeenkomsten die in deze verkiezingsperiode in Zuid-Afrika worden gehouden. Maar de gezongen tekst is geen loflied op een partij of diens leider. ,,Waarom zouden misdadigers rechten hebben'', zingen de aanwezigen in het Sotho, sommigen zwaaiend met een sjambok, de traditionele bullepees, de korte zweep.

Vanaf zestien landerijen uit de omgeving zijn ze naar Rozenkranz getrokken, een slechts via zandwegen bereikbaar dorp in een stuk voormalig Lebowa, ooit een van de thuislanden. Hier wordt vandaag een nieuwe tak gelanceerd van de burgerwachtorganisatie Mapogo a Mathamaga, die in dit stoffige gebied op overvallers, inbrekers en veedieven jaagt.

De naam Mapogo is afgeleid van het waarschuwende gezegde: `Als jij een luipaard bent, kan ik in een tijger veranderen'. De mensen op de voorste vijftien rijen dragen witte T-shirts met twee tijgerkoppen erop, het logo van Mapogo of met het hoofd van de leider en oprichter van de organisatie, Montle John Magolego.

De 54-jarige Magolego zelf is vandaag de hoogste gast. Gehuld in een donkerblauw jasje met tressen van nep-luipaardvel op de schouders, spreekt hij de Mapogo-leden opzwepend toe, beurtelings in het Sotho en het Engels. ,,Stelen mag niet volgens de bijbel. Maar God deed niets en daarom is Mapogo uitgevonden'', houdt hij zijn gehoor voor, alsof hij een kerkdienst leidt. Hij pakt een klein flesje aan van een van zijn twee lijfwachten, en houdt het omhoog. ,,Wij hebben een medicijn tegen de misdaad: de sjambok. De wetten van ons land zeggen dat je een arrestant niet mag slaan. Maar, my dear brothers and sisters, Zuid-Afrika is minder belangrijk dan ons leven. De regering beseft niet dat dit land zonder lijfstraffen onbestuurbaar is.''

Aan het eind laat hij iedereen beloven zich aan de regels van Mapogo te houden, waarna hij wordt uitgeluid door tientallen koebellen. Het zijn de overblijfselen van gestolen geslachte en verkochte runderen die in de hutten van veedieven zijn aangetroffen. ,,We helpen allemaal mee te speuren naar dieven'', zegt Isaac Rampedi, een 46-jarige werkloze onderwijzer en Mapogolid. ,,We zijn allemaal detectives.''

Accu

,,Lijfstraffen horen bij onze cultuur. Vroeger gebruikten we stokken, maar de sjambok is beter, die slijt niet zo snel.'' Gezeten onder een foto van een luipaard in zijn zakencomplex in Jane Furse vertelt Mapogo-leider Magolego open over zijn organisatie. Aanleiding voor de oprichting, vertelt hij, was de roofmoord op acht zakenmensen in Jane Furse binnen twee maanden in 1996. Magolego riep een aantal collega's bij elkaar, om gezamenlijk te patrouilleren en de misdaad te bestrijden. Op de vraag of ze dat niet aan de politie konden overlaten, antwoordt Magolego dat de eerste die kennismaakte met de sjambok een politieman was. Die was dronken onder diensttijd — ,,zoals zoveel agenten.''

Mapogo a Mathamaga sloeg aan en de organisatie groeide uit tot, naar eigen opgave, 38.000 leden, die allen op bescherming van Mapogo kunnen rekenen. Of dit cijfer klopt, is moeilijk te controleren. Maar rijdend door de streek zie je overal een sticker met de twee tijgers achter de ruit van pick-up truck, winkel of woonhuis geplakt, bij blank en zwart.

Wie gebruik wil maken van de diensten van de burgerwacht betaalt een soort lidmaatschapsgeld: variërend van twintig gulden per jaar voor gepensioneerden tot drieduizend voor grote bedrijven. Deze contributie is bestemd voor kantoorkosten, benzine voor de pick-uptrucks en de aanschaf van radio's, waarmee de Mapogo's onderling contact houden en waardoor snel een groep ter plaatse kan zijn.

In toenemende mate wordt het geld echter besteed aan borgtocht en advocaten. Want de schaduwzijden van het snelrecht van Mapogo bleken al spoedig na de oprichting. In de hele provincie vonden sjamboksessies plaats, vaak midden op de dag, temidden van een joelende menigte omstanders. Pas na toediening van `het medicijn' dumpten de Mapogo's de bloedende verdachten bij het politiebureau. Inmiddels zijn tientallen leden van de organisatie opgepakt en lopen er zaken wegens mishandeling, poging tot moord of zelfs doodslag. Want in acht gevallen overleden de slachtoffers.

De laatste doden vielen vorig jaar juli, vertelt Magolego. ,,Vier criminelen hadden een alom gerespecteerde zakenman voor zijn winkel vermoord, waarna ze zijn wagen stalen. De Mapogoleden uit de buurt hebben de moordenaars opgewacht en brachten hen naar het dorp om ze medicijn toe te dienen. De woedende menigte stortte zich toen op hen. De politie kwam helaas te laat om hen te ontzetten.'' Meent hij dat? ,,Zo'n massa is vaak niet te controleren. Iedereen wil een keer de zweep hanteren'', verklaart hij. ,,Maar ik ben er niet rouwig om dat het gebeurd is. Ik zie het als de wil van God.''

Geregeld gebruiken de Mapogo's ook andere instrumenten dan de sjambok. Zoals in in het dorpje Eenzaam. Nadat Mapogo's een jonge dorpsbewoner hadden mishandeld, zonden diens vrienden een brief in moeizaam Engels aan de provinciale minister voor veiligheidszaken. `Wij zijn loyale, respectvolle burgers. De Mapogo's hebben Moses Magakwe met een accu schokken toegediend aan zijn genitaliën, net zoals onder de Apartheid gebeurde. Ze zeiden dat hij iemand verkracht had. De politie lijkt helemaal niets te doen. Is het waar dat Mapogo een overeenkomst met de politie heeft? Wij hebben de minister vaak horen zeggen dat hij zo goed met ze samenwerkt.'

Tijdens een gesprek in Pretoria vervalt ex-minister en ex-advocaat Seth Nthai in diep zuchten als de overeenkomst met Mapogo ter sprake komt. ,,In 1996 was de regering nog bereid met Mapogo samen te werken. Zij hadden enig bestaansrecht: de politie deed haar werk niet goed en de traditionele structuren om orde te handhaven waren afgebrokkeld. Het leek ons een manier de gemeenschap meer bij de ordehandhaving te betrekken. Wij spraken af dat de Mapogo's verdachten zouden opsporen, maar ze daarna wel naar de politie zouden brengen.''

Twee jaar en talloze incidenten later is Nthai — grote zegelring, gouden bril— ontmoedigd. ,,Sjambokken is inderdaad onze cultuur. Maar Mapogo begint onderhand te lijken op een tweede Pagad'', zegt hij. Pagad is People Against Gangsterism and Drugs uit de Westkaap. Ook Pagad begon als burgerwacht, maar zij groeide zelf uit tot een soort misdaadbende, inclusief bloedige interne twisten. De organisatie wordt verdacht van een bomaanslag op Planet Hollywood in Kaapstad, in 1998, en is daarom door de VS op de lijst van terreurorganisaties gezet.

Magolego wuift de kritiek weg. ,,Wij zijn niet als Pagad. Zij gooien bommen en vernietigen het bewijs. Wij hanteren alleen de sjambok, zorgen dat de gestolen goederen terug komen. Het zou goed voor het land zijn als Pagad met ons zou fuseren en onze gebruiken zou overnemen. Als we al per ongeluk de verkeerde mensen sjambokken, zijn het altijd criminelen die eerder straf voor hun misdaden ontliepen.''

Megafoon

,,Je hebt Mapogo hier echt nodig, want de politie doet niets'', vindt general dealer Morena in Jane Furse, die alles verkoopt, van blikjes vis tot stoffige kerstslingers en ontkroesingsmiddel. ,,Bel je het bureau, dan duurt het een paar uur voor ze er zijn. Bel je Mapogo, dan zijn zij er in tien minuten.'' Met ingehouden wanhoop vertelt hij over de moord op zijn jongere broer, die zes jaar geleden in de winkel is doodgeschoten. ,,Ik heb de politie verteld wie het was, maar de zaak is nooit afgerond. De dader komt hier af en toe tanken. Ik groet hem zelfs en bedien hem: wat moet je anders? Straks komt hij mij ook nog vermoorden.''

De politie is corrupt, oordeelt hij. ,,Soms, als je iemand aangeeft, waarschuwen zij de crimineel en vermoordt hij jou. De misdadigers hebben ook meer rechten dan hun slachtoffers: vroeger zaten de cellen vol met kakkerlakken. Nu zijn ze schoon en demonstreren gevangenen ook nog voor beter eten.''

Naast de deur van het politiebureau van Jane Furse hangt inderdaad een lijst met rechten van verdachten, keurig ingelijst. Het is het werk van de nieuwe inspecteur Mogwaneng, die ruim anderhalf jaar geleden hier aantrad. Mogwaneng heeft verscheidene workshops mensenrechten gevolgd en is erg tevreden over de nieuwe grondwet. ,,Echt, het is nu veel beter dan vroeger. De Mapogo's begrijpen niet dat je verdachten ook kan laten bekennen als je ze niet molesteert. Je hebt alleen geduld nodig en de juiste training.''

Gezien de gevoelige relatie tussen de autoriteiten en Mapogo mag Mogwaneng zich formeel niet over de organisatie uitlaten. Over zijn eigen beleid, gericht op betere zichtbaarheid op straat en beter contact met de gemeenschap, wil hij wèl praten. Tevreden wijst hij op de misdaadcijfers aan de muur: tussen januari en begin mei heeft zich geen enkele gewapende overval voorgedaan en ook is het aantal inbraken tot nul gedaald. Dat laatste, geeft hij toe, is vooral te danken aan `je weet wel wie'. Ook was het Mapogo die een agent ontmaskerde toen deze een misdadiger wilde laten lopen in ruil voor de helft van de buit. De agent wachtte de sjambok én werd op non-actief gesteld. Een krantenknipsel over het incident hangt op het prikbord. ,,Ik tolereer geen corruptie'', zegt Mogwaneng.

Drukker dan het politiebureau is het Mapogo-kantoor in Tafelkop, een uur rijden van Jane Furse. In de kale ruimte is een hoek ingeruimd voor fax, telefoon en het permanent krakende `bakkie'. In de andere hoek staan zonnepanelen die waren geroofd van een middelbare school te wachten op de eigenaar.

Met enige trots somt plaatselijk voorzitter K.J. Mampuru, een grote ongeschoren man in leren jas, de recente `operaties' van zijn afdeling op. Gisteren nog, vertelt hij, kreeg een onderwijzer die een boormachine en een waterpomp had gestolen `medicijn toegediend'. De dag ervoor vonden de Mapogo's in Tafelkop een Mazda, die was gestolen in Pretoria. Vorige week was er een grote vangst, 6 AK-47's. De dief ligt nog in het ziekenhuis.

Hoe weten zij toch altijd dat ze de juiste verdachte hebben? Mampuru fronst: ,,Weet je, God is met Mapogo. De informatie komt altijd gewoon naar ons toe.'' Tegenwoordig is zelfs de naam Mapogo genoeg om gestolen goederen terug te krijgen. Zo schakelde laatst een leeggeroofde school de organisatie in. De Mapogo's trokken met de megafoon waarschuwend door het dorp en — jawel — de volgende ochtend stonden er schoolbanken, boeken en typemachines op het schoolplein.

Instant-rechtzaak

In het Mapogo-kantoor komen de rondhangende mannen in beweging: een oud vrouwtje met hoofddoek doet aangifte van een gestolen video-recorder. ,,Het was die Mozambikaan die hier een paar maanden geleden een garage begon'', vertelt ze, terwijl ze bij een paar brede mannen in de auto stapt om naar de garage te gaan. Tien minuten later zijn ze terug met de verdachte, een magere jongen met blauwe overall en ijsmuts.

De voorzitter schuift meteen twee stoelen bij voor een instant-rechtszaak. ,,Onze tijgerin hier'', begint hij met een vaderlijk klopje op de knie van de oude vrouw, ,,zegt dat jij haar video-recorder gestolen hebt.'' De Mozambikaan ontkent heftig in gebroken Sotho, en na een kwartier besluiten de Mapogo's de zaak wegens gebrek aan bewijs maar zo te laten.

Zoveel geluk had de eerste blanke die de Mapogo's in Tafelkop vingen niet. ,,Hij had apparatuur van een van onze leden, een arts, gestolen. We hebben hem onder handen genomen, als voorbeeld. Ik heb hem een paar goede klappen gegeven'', gnuift een van de zakenmannen.

Het slachtoffer in kwestie, de 26-jarige Braam Pretorius, een jongen met een grunge-sikje, heeft inmiddels een aanklacht ingediend tegen zes Mapogo-leden uit Tafelkop, onder wie voorzitter Mampuru. Gestresst zit hij in zijn tegel-en tapijtwinkel in Groblersdal, een stadje net buiten Lebowa. Hij wil alles `vergeet', maar haalt dan toch het krantenknipsel met de kop `Vier ure van hel' en de foto van zijn toegetakelde rug tevoorschijn.

Mensen die hij niet kende, vertelt hij, hadden bij hem spullen gestald, onder meer een videorecorder en een computer, en zouden later terugkomen om te horen of hij het spul wilde kopen. ,,In plaats daarvan kwam een groep Mapogo's met de dokter die zei dat het zijn spullen waren. Ik moest mee naar het huis van de dokter. Daar begonnen ze me met de sjambok toe te takelen — op mijn rug, armen, hoofd — het ging maar door, het bloed kwam door mijn T-shirt. Eentje sloeg mijn T-shirt omhoog en riep: `Die boer heeft nog niet genoeg, kijk maar'. Een ander riep: `Vertel de hele wereld maar wat hier gebeurt, zodat iedereen weet dat een blanke ook slecht kan zijn'. Ik heb vier, vijf dagen in het ziekenhuis gelegen.''

Sedert het incident, nu ruim een half jaar geleden, kan hij niet meer goed slapen. ,,Mijn kop is nie reg nie. Ik vertrouw nu ook geen enkele zwarte meer. Terwijl ze erop los sloegen, bad ik de hele tijd om kracht om het te doorstaan. God heeft me geholpen en ik denk ook dat God hiermee me op het rechte pad heeft willen houden.'' Was Pretorius voor het incident voorstander van Mapogo, nu is hij omgeslagen. ,,Ze gedragen zich als een mafiabende. Veel vrienden hebben hun lidmaatschap opgezegd toen ze hoorden wat mij is overkomen.''

De meeste boeren in de omgeving zijn echter nog gewoon lid. Zoals Leon Költzow, katoen- en groentenverbouwer op zevenhonderd hectare land, die juist voor de vierde keer boer van het jaar is geworden. Het is de eerste dag van de katoenoogst en Költzow — buik, baard, khaki shorts — bestuurt zelf de katoen-machine, terwijl zijn zwarte arbeiders de achtergebleven pluizen wegplukken. Het tafereel lijkt zo uit de slaventijd in de VS te stammen — wat gezien het loon in deze streek, zo'n drie à vier gulden per dag plus kost en accomodatie, niet eens zo'n vergezochte vergelijking is.

Költzow betaalt Mapogo zo'n 175 gulden per jaar en hij vindt dat elke cent dubbel en dwars waard. ,,Hun aanpak is misschien onwettig, maar moet ons dan verkrag word? De Mapogo's weten hoe ze hun eigen mensen moeten aanpakken. De natuur moet zijn gang gaan, zeg ik maar, ze moeten op hun traditionele manier de misdaad bestraffen.''

Op dit moment is er amper misdaad in de buurt. Het ergste incident was de moord vorig jaar op de boer Bert Weber. ,,De Mapogo's hebben de daders gevonden en meegenomen.'' Wat er verder met hen gebeurd is? ,,Ek weet nie'', zegt hij veelbetekenend lachend.

Költzow en andere blanken doen in ieder geval niet mee aan de afstraffingen. Leider Magolego raadt het hen ook af: ,,Zodra de blanken geweld gebruiken tegen zwarten, worden ze beschuldigd van racisme. Daarom laten we ze niet helpen bij het toedienen van ons medicijn. We beschermen ze.'' In de krant Saturday Star legde een boer uit: `I don't mind paying Mapogo to do the dirty work.'

Mapogo groeit en groeit, maar de eerste haarscheuren in de organisatie zijn inmiddels zichtbaar. Onlangs sloot Magolego, die bij de vorige verkiezingen stemmen wierf voor de Nationale Partij, zich aan bij de Verenigde Democratische Beweging (UDM), de rivaal van het ANC. Hoewel hij dat op persoonlijke titel deed, legt hij op menige Mapogo-bijeenkomst uit waarom hij die keuze maakte. Niet alle leden waarderen dat en het provincie-bestuur al helemaal niet.

Een paar dagen nadat Magolego lid was geworden van udm, dirigeerde justitie dertig politie-auto's naar zijn winkelcomplex om hem te arresteren. Oude dagvaardingen waren afgestoft en over enkele maanden moet Magolego voorkomen voor een mishandelingzaak uit 1996. Ex-minister Seth Nthai is er duidelijk over: ,,Magolego is iemand die uit de oprechte en begrijpelijke frustraties van gewone zakenmensen politieke munt probeert te slaan.''

Premier Ramathlodi, opnieuw kandidaat-premier voor de verkiezingen van 2 juni, maakt zich echter niet al te veel zorgen. ,,Ik zie Mapogo als een abberatie, een voorbijgaand fenomeen. Het is ontstaan omdat onze instituties zwak zijn, wat weer een gevolg is van de gevoerde strijd hier. `Maak Zuid-Afrika onregeerbaar' was immers het motto van het ANC in de jaren tachtig. Onze democratische instituties zijn jong en zwak. Zodra ze sterker zijn geworden, zal Mapogo verdwijnen.''