`Als jullie omhoog gaan, gaan wij omlaag'

,,Wat is de les van black wednesday? Dat het onherroepelijk tot ongelukken leidt als je monetaire regelingen en monetair beleid politiseert. Om toe te treden tot het EMS, of tot de monetaire unie, dat is een politieke beslissing. Maar als zo'n beslissing eenmaal genomen is, dan moeten landen zich houden aan de regels van het spel, anders worden ze ongeloofwaardig voor de financiële markten. De Britten deden dat niet. Ze traden toe tot het EMS zonder van plan te zijn zich te onderwerpen aan de beperkingen ervan. Ze overlegden in wezen niet over hun wisselkoers. En toen er spanningen kwamen omdat het pond te hoog stond en ze óf de rente moesten verhogen óf hun munt moesten devalueren, toen deden ze niets.

Het heeft mij verbaasd hoe lang het nog duurde voordat de afstraffing kwam. Het moment waarop de markt echt begint te reageren is altijd weer een verrassing. Er waren geen aanpassingen van de wisselkoersen geweest sinds 1987, maar de inflatie liep per land sterk uiteen. Iedereen dacht: de monetaire unie komt eraan, er komen geen devaluaties meer. Maar toen de Denen nee zeiden tegen de monetaire unie keek iedereen opeens weer naar die verschillen in inflatie en concurrentiepositie. En toen begon de situatie labiel te worden. De markt geloofde niet meer in de houdbaarheid van de wisselkoersen. De Duitsers verlaagden hun rente nadat de lire was gedevalueerd, maar de Britten deden helemaal nóóit iets.

Begin september werd er in Bath een informele vergadering belegd van de ministers van Financiën en de gouverneurs van de centrale banken. Die liep helemaal uit de hand. Ik was daar niet bij, maar na afloop vlogen alle gouverneurs met het regeringsvliegtuig via Nederland naar Bazel en toen ze Kok in Amsterdam hadden afgezet, ben ik aan boord gegaan. De hele route werd alleen maar gepraat over wat zich in Bath had afgespeeld. Ik zat naast Duisenberg en tegenover ons zat Schlesinger van de Bundesbank. Die was upset.De Engelse minister van Financiën, Lamont, had vier maal van hem geëist dat hij de rente zou verlagen, maar Schlesinger kón dat helemaal niet in zijn eentje. Hij zou de indruk wekken dat hij de speelbal was van de politiek. Dat kon de Bundesbank zich niet veroorloven. Bovendien zou het de Britten niet hebben geholpen. Als de markt het vertrouwen in de Bundesbank verloor, zou de rente weer oplopen. Lamont begreep dat niet en Schlesinger was upset over Lamonts gebrek aan etiquette. Hij zei tegen Waigel, de Duitse minister van Financiën: ik denk dat ik hier maar wegga. Lamont kende zijn zaken niet — dat is mijn verklaring waarom de Britten de tijd dat ze nog wat hadden kunnen doen voorbij lieten gaan.

De ochtend van de zestiende september was ik later dan normaal op mijn werk omdat ik een paar rondjes was gaan golfen. Ik moest de volgende dag naar Amerika voor de jaarvergadering van het IMF en ik dacht: zo'n lange zit, ik ga nog even wat doen. Ik kwam om tien uur binnen en toen hoorde ik het al op de gang: het pond staat onder zware druk. Ik dacht: het is zo ver. Mijn secretaresse zei: de heer Duisenberg vraagt naar u. Duisenberg zat op zijn scherm te kijken hoe hard het stormde en we praatten wat heen en weer over de omvang van onze interventies om het pond te steunen. Toen zei ik: waarom zouden we de rente niet verlagen? Daarop zei Duisenberg: zullen we de collega's erbij halen? Hij belde de Belgen — die wilden graag meedoen. Toen belde hij de Engelsen. Hij zei: als jullie omhoog gaan, gaan wij omlaag. Zo gaf hij de Bank of England een extra argument om tegenover de Engelse regering te verdedigen dat de rente onmiddellijk omhoog moest. Zíj moesten beginnen — zo gaat dat. Het land dat onder druk staat, moet de eerste stap zetten.

De Britten verhoogden de rente die dag twee keer. Maar het hielp ze niet meer. Het pond ging zo hard onderuit dat het onder de bandbreedte kwam waarin het binnen het EMS mocht bewegen. De speculanten kregen de schuld. Politici geven altijd speculanten de schuld als het geld uit hun land wegloopt. Colijn had het in de jaren dertig al over onvaderlandslievende schobbers. De Britten spraken onder Labour al van de gnomes of Zürich. Het is zinloos. Zo werkt de markt. En die reageert op het beleid van politici. Dáár begint het.''