`We mogen Europa niet onbesuisd verbouwen'

Is Europa een gemankeerde vrijhandelszone of een superstaat in aanbouw? Een Britse denktank gebruikt liever het woord `netwerk'. Dit illustreert het pragmatisme van premier Blair en is een voorzet voor het aanstaande euro-debat.

If it ain't broke, don't fix it; bezint eer ge begint te sleutelen. Dat moet niet alleen de pc-bezitter in zijn oren knopen maar ook de Europese Unie. Vindt het Foreign Policy Centre (FPC), een Britse denktank voor buitenlands beleid die nauwe banden onderhoudt met de regering-Blair.

Europa is niet volmaakt, maar onbesuisd verbouwen zou meer kwaad dan goed aanrichten, zegt FPC-directeur Mark Leonard in een pamflet dat Network Europe heet. Want de twee traditionele voorstellingen van Europa deugen niet. Volgens de ene is Europa een ,,embryonale superstaat'', een Verenigde Staten van Europa in aanbouw, waarbij een gekozen regering en een grondwet als dak op de hiërarchie horen. Volgens de andere voorstelling wordt het juist tijd dat Europa macht teruggeeft aan de lidstaten, die niet veel meer hoeven doen dan samenwerken in een vrijhandelszone.

Die traditionele Europa-beelden, idealistisch en sceptisch, dwingen volgens Leonard tot ,,een onmogelijke keuze''. Samengevat: meer hiërarchie maakt log, vervreemdt de burger van het bestuur, is in strijd met de wereldwijde machtsverdunning in het informatietijdperk, en bedreigt het verstandshuwelijk tussen de lidstaten. Maar Europa-vrijhandelszone is juist weer een te los verband om hun gedeelde economische, militaire, sociale of milieuproblemen aan te pakken.

Er is een uitweg uit het dilemma, zei Leonard tijdens de presentatie van zijn boekje, niet toevallig in het Londense bijkantoor van de Europese Commissie. ,,Europa is noch superstaat in spe noch een te ver uitgegroeide vrijhandelszone. Europa is een netwerk.'' Dat model – zo min mogelijk centraal gezag en zoveel mogelijk gedeelde belangen, waarden en relaties – is de beste beschrijving voor het huidige Europa en biedt de beste structuur om met minimaal bijsturen dringende problemen aan te pakken.

Kijk naar Visa, de wereldwijde creditcard-organisatie, betoogt Leonard. Niet meer dan paar simpele afspraken tussen banken, winkels en klanten regelen wereldwijd miljarden transacties. Geen deelnemer is dominant, er is een minuscuul hoofdkantoor en het systeem kan toch simpel worden aangepast.

Europa is al zo'n `decentraal netwerk', waar de machtscentra in Brussel, Frankfurt en Straatsburg liggen, maar ook in de lidstaten. Dat illustreert hij met een fantasiekaartje van een metronet, in de stijl van de Londense Underground, waarbij stations namen hebben als Franse Regering, Ecofin, Schots Parlement en Europees Octrooibureau. Wie van Den Haag naar Madrid wil moet er overstappen op Europese Ministerraad.

Dit model kan volgens Leonard uitgroeien tot het ,,eerste politieke systeem dat niet aan het idee van een staat is gekoppeld, dat ons in staat stelt grensoverschrijdende politieke debatten te voeren, zonder onze nationale democratieën kapot te maken.''

Het FPC lanceert zijn metafoor vlak voor het nationale debat over Britse toetreding tot de euro losbarst. Britse Conservatieven willen het voeren aan de hand van Leonards `traditionele' visies op Europa, waarbij de superstaat het schrikbeeld is. Het verwachte aantreden van `Thatchers kroonprins' Portillo in het Lagerhuis zal de euroscepsis bij de Tories alleen doen toenemen.

Met een onbesliste volkswil en een fanatieke tegenstander zijn loopgraven het laatste dat premier Blair wil. Een beeld dat de oude tegenstelling overbrugt – een Derde Weg, als het ware – komt hem goed uit. ,,We moeten vermijden dat het debat zal gaan over de vraag of we in of uit de EU moeten, want dat verliezen we'', zei een naaste adviseur van de premier tijdens de presentatie van Leonards pamflet, waar oud-minister Peter Mandelson een inleiding hield. ,,Het constitutionele debat is defensief, de problemen rond globalisering geven een betere taal. De regering heeft een nieuwe draagraket nodig om de EU te legitimeren'', aldus de adviseur.

Leonard, een oud-journalist bij The Economist en BBC-presentator die met zijn 25 jaar als wunderkind geldt, levert niet op bestelling aan de regering. Het FPC heet onafhankelijk, maar Blair is beschermheer en minister Cook (Buitenlandse Zaken) voorzitter. ,,Er is formeel een scheiding maar er is veel grensverkeer'', erkent een hoge ambtenaar van Cooks ministerie.

Europa als informeel netwerk illustreert ook het huidige pragmatisme van Blairs buitenlands beleid, van Kosovo tot de euro, dat institutioneel debat schuwt zolang het maar werkt. Zoals George Robertson het zegt, minister van Defensie en aankomend NAVO-chef die het Britse initiatief voor een Europese defensie-identiteit in praktijk moet brengen: ,,Je kunt geen bouwtekening naar een crisis sturen.''