Dikke vrienden

De Oostenrijkse journalist Elisabeth Horvath heeft gisteren een boek gepubliceerd dat de politici in haar land slecht uitkomt zo vlak voor de parlementsverkiezingen over enkele weken.

Ze beschrijft namelijk hoe politiek, economie en media wel heel innig verstrengeld zijn in Oostenrijk. Vraaggesprek over een rustig maar benauwend land.

Een invloedrijke bankier die met een gevreesde onthullingsjournalist regelmatig uitstapjes naar Venetië maakt, politici die graag lunchen met de machtige uitgever van de Kronen Zeitung, discrete diners van bankiers in vijfsterrenhotels. De Oostenrijkse elite beschikt over een even elegant als uitgekiend systeem om elkaar te informeren en zo zichzelf in het zadel te houden. De journalist Elisabeth Horvath (1938) heeft een boek over deze informele relaties geschreven: Die Seilschaften. Das Spiel der Mächtigen in Österreich. Niet iedereen is blij met deze publicatie zo vlak voor de parlementsverkiezingen van 3 oktober en daarom was er gisteren – de publicatiedag – ook geen officiële presentatie.

In Oostenrijk wordt druk gespeculeerd over de uitkomst van de verkiezingen. Zullen de extreem-rechtse Freiheitlichen (FPÖ) onder leiding van Jörg Haider de conservatieven (ÖVP) achter zich laten en op plaats twee eindigen achter de sociaal-democraten (SPÖ)? Zal het Haider deze keer lukken om een coalitiepartner te vinden? Vooral sinds hij de industrieel Thomas Prinzhorn als lijsttrekker naar voren heeft geschoven wordt de FPÖ als een serieuze partner voor de conservatieven gezien.

Binnen de huidige grote coalitie tussen sociaal-democraten en conservatieven blokkeren beide partijen al jaren elkaars voorstellen, waardoor bezuinigingen of de hervorming van het pensioen- en het belastingstelsel niet of zo halfslachtig worden aangepakt dat ze geen zoden aan de dijk zetten. Wat telt, is de behartiging van de belangen van de eigen cliëntèle en die is niet bereid een stap terug te doen. Haider profiteert van de stagnatie en werpt zich op als woordvoerder van diegenen die niet over de juiste contacten beschikken en daardoor altijd buiten de prijzen vallen. Horvath beschrijft hoe het spel van de machtigen – politici, topmanagers en journalisten – een kleine groep geprivilegeerden veel macht en invloed bezorgt en tegelijk een steeds grotere groep buitensluit.

Netwerken worden in Oostenrijk Seilschaften genoemd. Deze term is afkomstig uit het alpinisme en geeft de aard van de verhoudingen perfect weer: een groep klimmers hangt aan één touw en het is daarom van het grootste belang voor de hele groep dat niemand in de problemen komt. Als er één struikelt, zou hij de anderen in zijn val meesleuren. Een Seilschaft is altijd op persoonlijke relaties gebaseerd en daarom niet per se partijgebonden zoals het bij de geïnstitutionaliseerde netwerken het geval is. ,,Bij ons wordt heel veel achter de schermen gewerkt, de directe aanpak wordt niet op prijs gesteld – dat maakt Oostenrijk voor buitenlandse ondernemers tot een moeilijk te doorgronden land'', legt Horvath uit, enkele dagen voor de publicatie van haar boek.

Worden in Oostenrijk andere spelletjes gespeeld dan in het buitenland?

,,Misschien is het spel niet eens zo anders, maar de omstandigheden zijn het wel. Typisch Oostenrijks zijn de staatsbedrijven. Oostenrijk is geen kapitaalkrachtig land. Het land heeft niet zo veel industrie en wat er is behoort voor het grootste deel aan de staat. Dat heeft met de nazitijd te maken. Alle door de nazi's overgenomen bedrijven werden na 1945 eigendom van de staat en kwamen daarmee in handen van de partijen. Daar is ook nu nog niet zo veel aan veranderd. De sterkste partij bepaalt wie op de cruciale functies in de staatsbedrijven komt.

,,Een duidelijk voorbeeld zijn de benoemingen van de vorige kanselier, Franz Vranitzky. Zijn secretarissen werden directeur bij de Postsparkasse, lid van het bestuur van de Elektrizitätswirtschafts AG of voorzitter van de raad van bestuur van de Kontrollbank. Daarmee vang je twee vliegen in één klap: je verzorgt je eigen mensen met goede banen en je versterkt de macht van de partij, want van de loyaliteit van deze managers ben je verzekerd. Zij financieren projecten die in het belang van de partij zijn, wachten met bedrijfssluitingen of ontslagen tot het politiek opportune moment en bij contacten met de media is het ook handig. Een topmanager presenteert zich als vakman en is daardoor geloofwaardiger dan een politicus.

,,Bijzonder is ook dat bij ons de sociale partners zelf in het parlement zitten. De voorzitters van de vakbonden en de werkgeversverenigingen kunnen als parlementsleden in hun fracties een veel directere invloed uitoefenen. Dat ze recht hebben op een aantal zetels is een gevolg van de burgeroorlog in 1934. De kloof tussen sociaal-democraten en de toenmalige christelijk-socialen verdween toen politici uit beide partijen elkaar in de kampen van de nazi's terugzagen. Sindsdien gaat overleg boven alles.

,,Deze neiging om door te onderhandelen tot je een compromis hebt bereikt, heeft Oostenrijk tot een heel stabiel land gemaakt. Sociale onrust, stakingen, zijn hier nagenoeg onbekend. Maar wat moeten we een halve eeuw later met zo'n systeem? Bovendien heeft het in de loop der jaren dubieuze trekken gekregen. Hebben Nederlandse ministers ook recht op de beste plaatsen bij alle theater- en operapremières?

,,Ook de nog steeds betrekkelijk sterke verzuiling is een Oostenrijks fenomeen. In geen ander land in Europa hebben de partijen zoveel ingeschreven en braaf contributie betalende leden. De loyaliteit aan de partij wordt minder, maar lang niet zo snel als in Duitsland. Buitenlanders staan versteld over het Oostenrijkse `kleurenspel' [de SPÖ is rood, de ÖVP zwart en de FPÖ blauw] en het belang dat men er aan hecht.''

Wie heeft de beste netwerken?

,,Ik heb vooral op federaal niveau gekeken en daar is de SPÖ de absoluut machtigste partij. Sinds 29 jaar is de kanselier een sociaal-democraat, ook een uitzonderlijke situatie. In de deelstaten is de situatie omgekeerd, daar zijn de conservatieven veel sterker en dat al sinds 1945. Maar dat zou een eigen boek waard zijn.''

Als de SPÖ zo machtig is waarom pakt ze hete hangijzers zoals de gelijkstelling van arbeiders en employees niet aan? De helft van de arbeiders is inmiddels naar Haider overgelopen, die zich als de betere sociaal-democraat presenteert.

,,De meeste witte boorden willen niet dat de arbeiders dezelfde rechten krijgen en de SPÖ is bang deze groep voor het hoofd te stoten. Er is een enorm verschil tussen de huidige en de vroegere SPÖ. Als Bruno Kreisky (kanselier van 1970 tot 1983) ergens van overtuigd was, dan zette hij zich er helemaal voor in. Maar toen hadden de sociaal-democraten ook de absolute meerderheid. De huidige leiding oriënteert zich voornamelijk op opiniepeilingen. De partijtop maakt zich alleen sterk voor oplossingen die op brede instemming kunnen rekenen. Waarom krijgen in Wenen buitenlanders geen woningen in de sociale sector? De Weners willen dat niet, zegt de burgermeester en daarmee is voor hem de kous af.

,,De politici hebben er veel voor over om in de gunst van de kiezers te komen. Zo hebben alle ministeries samen in het voorjaar 30 miljoen gulden belastinggeld uitgegeven aan advertenties waarin ze zichzelf prijzen. Dat is niet alleen goed voor het imago van de minister, de media profiteren er net zo van. Maar het maakt een kritische verslaggeving wel moeilijker.''

Zijn dat uitwassen van een systeem dat op sterven na dood is, zoals economen beweren, net als de partijbenoemingen bij de staatsbedrijven en de energiemaatschappijen?

,,Natuurlijk is een zekere liberalisering niet tegen te houden, daar zorgt de EU wel voor. Maar het systeem is nog lang niet dood, ik zie overal krachtige tegenbewegingen. Bij de benoeming van het bestuur van de Flughafen Wien AG – voor 17,38 procent in bezit van de staat – viel de keuze op een zwarte en twee rode kandidaten, zonder dat een van de drie ervaring als topmanager had. Trouwens, Haider, die deze Parteibuchwirtschaft altijd heeft gehekeld, doet nu als gouverneur van Karinthië precies hetzelfde. Ook hij plaatst zijn mannen op strategische posities.

,,Maar de grootste slag hebben de regeringspartijen zojuist geslagen. Met de benoemingen bij de ÖIAG, de holding van de Oostenrijkse staatsbedrijven, hebben ze hun invloed – hoe de verkiezingen ook aflopen – alvast veiliggesteld. De ÖIAG kreeg twee nieuwe directeuren: de rode Rudolf Streicher en de zwarte Johannes Ditz, beiden ex-ministers. De holding kende een fase van depolitisering maar daar is nu een abrupt einde aan gekomen. De ÖIAG is Kernaktionär bij alle onder haar hoede vallende bedrijven, dat wil zeggen ze controleert ze ook en houdt vijandige buitenlandse overnames tegen. Maar vooral brengt ze geld in het laadje van de minister van Financiën. Dividenden die de

ÖIAG ontvangt moeten direct aan de staat doorgegeven worden.''

Ook de energiebedrijven zijn belangrijk voor de partijen. Wat gebeurt daarmee?

,,De door de EU afgedwongen liberalisering van de energiemarkt heeft een nieuwe ontwikkeling in gang gezet – de samenwerking van sociaal-democraten en conservatieven. Zij proberen gezamenlijk te voorkomen dat de Oostenrijkse energievoorziening in buitenlandse handen valt. Reden daarvoor is niet alleen de angst voor de afhankelijkheid van het buitenland, maar ook het probleem met de kernenergie. De bevolking wijst kernenergie af en volgens een referendum van 1978 mogen in Oostenrijk geen kerncentrales worden gebouwd. Als buitenlandse ondernemingen zich inkopen zouden ze de goedkopere kernenergie kunnen importeren. Voor de partijen zijn de energiebedrijven vooral belangrijk omdat ze zo rijk en machtig zijn. Het politieke kader komt in de regel uit energiebedrijven en banken.''

U schetst ook een interessante werkverdeling tussen de banken. De rode Bank Austria beheerst Wenen, de zwarte Raiffeisenkassa de provincie. De directeuren zijn dikke vrienden die veel met elkaar optrekken en elkaar niets in de weg zouden leggen, volgens een insider. Zijn dat niet op de rand van de legaliteit balancerende spelletjes?

,,Ik heb geen idee hoe je zou kunnen bewijzen dat ze iets illegaals doen, prijsafspraken maken bijvoorbeeld. Maar waarom zouden ze zo ver gaan? Wat ze nu doen, elkaar goed informeren, is niet verboden en geeft beiden een enorme voorsprong. En wat zeker even belangrijk is – ze gebruiken de media heel handig. Christian Konrad is als directeur van de Raiffeisenkassa Mehrheitseigentümer van het maandblad trend, het weekblad profil en het dagblad Kurier. Christian Randa van de Bank Austria is een man die het belang van de media vroeg ontdekte en bij journalisten zeer populair is. Dat is vooral nuttig als je blundert. Toen vorig jaar de aandelen van de BA de helft zakten als gevolg van het Rusland-debacle waren de reacties van de media zeer gematigd. Normaal is dat zo'n zaak in de pers breed wordt uitgemeten en tot personele consequenties leidt, maar nu liep alles met een sisser af.''

Oostenrijk werd jarenlang `Medien Albanien' genoemd. Is deze term nog passend nu de politieke situatie in Albanië is veranderd?

,,Heeft Albanië commerciële tv-zenders? Volgens mij is de Oostenrijkse situatie uniek in Europa. Wij hebben een staatsomroep die door de drie grote partijen bestuurd wordt en andere omroepen zijn niet toegelaten. Op de kabel zijn er in totaal dertig zenders te ontvangen, maar in Oostenrijk heeft de ÖRF een monopoliepositie. Hij wordt bestuurd door de Intendant en een college van 35 commissarissen. De kijkers zijn door zes commissarisen vertegenwoordigd, de ondernemingsraadsleden met vijf, de rest van de zetels wordt door de politieke partijen vergeven. Deze commissarissen volgen de verslaggeving minutieus. Krijgt de eigen partij voldoende aandacht? Wordt ze te kritisch gevolgd, krijgen de andere partijen een betere behandeling? Peter Rabl, de huidige hoofdredacteur van de Kurier stopte met de talkshow Zur Sache omdat hij de voortdurende interventies spuugzat was. Hij had er begrip voor dat partijsecretarissen voor de belangen van hun partij opkomen, zei hij, maar dat dezelfde secretarissen in hun functie van commissaris over de carrièremogelijkheden van de journalisten beslissen, ging hem te ver.''

Haider roept sind jaren: als wij aan de macht komen zal er een andere wind waaien op de redacties! Zou hij deze dreiging waar kunnen maken?

,,Hij zal zeker proberen om zijn mannen op cruciale posten te krijgen. Maar de belangrijkste vraag is eigenlijk hoe de hem niet welgezinde journalisten, die nu nog in de meerderheid zijn, zullen reageren. Durven ze kritisch te blijven of begint het grote Umdenken? Dat kan nog spannend worden.''