`Gekozen korpschef werkt sheriff-cultuur in de hand'

De Amsterdamse hoofdofficier van justitie Vrakking pleit voor een gekozen hoofdofficier en gekozen korpschef. De reacties zijn niet positief. ,,Justitie kan alleen goed functioneren als het afstandelijk is.''

Wat is de voornaamste zorg van Richard A. Weiss, hoofdofficier van justitie, Bronx County? ,,Er was een verkiezing in aantocht en de Bronx bestond voor zeventig procent uit zwarten en Latino's, en hij zou ervoor zorgen dat de naam Abe Weiss via ieder kanaal dat er bestond over hen werd uitgestort. Hij zou verder misschien niet veel doen, maar dat zou hij wel doen.''

De taakopvatting van district attorney Abe Weiss, een van de hoofdfiguren uit Tom Wolfe's roman The bonfire of the vanities, vloeit regelrecht voort uit zijn status als gekozen magistraat. Dat gegeven is een dankbaar motief voor Amerikaanse schrijvers en filmers. De zuiverheid en onpartijdigheid van het justitieel apparaat komt er meteen door ter discussie te staan. Is de publieke opinie niet de leidraad bij justitiële onderzoeken in de VS? En niet alleen in fictie.

De Amsterdamse hoofdofficier van justitie H. Vrakking hield deze week een pleidooi voor een Nederlandse variant op de district attorney. In een zaal vol benoemde functionarissen schetste Vrakking de voordelen van een gekozen hoofdofficier en gekozen korpschef. Die zouden, samen met de gekozen burgemeester, beter controleerbaar verantwoordelijk zijn voor het veiligheidsbeleid, en dan vooral in de grote gemeenten.

Daar, zegt Vrakking, is het driehoeksoverleg van burgemeester, hoofdofficier en korpschef inzake veiligheid `een vaste lokale beleidspartner' geworden. Hij noemt als voorbeelden de oudejaarsrellen in Groningen, de Eurotop en de rellen in Amsterdam-West. Daar trad de driehoek op als eenheid, waarna elk van de gezagsdragers op een verschillend niveau verantwoording moest afleggen; de burgemeester aan de gemeenteraad (zonder dat daaraan consequenties verbonden zijn), de korpschef aan de burgemeester en de minister, en de hoofdofficier aan het college van procureurs-generaal en de minister.

Een model van de burgemeestersverkiezing, waar een grote meerderheid van de Amsterdamse bevolking in een recente peiling zei vóór te zijn, liet Vrakking buiten beschouwing. De hoofdofficer en korpschef moeten niet direct door de bevolking gekozen worden, zei Vrakking, maar via een getrapt systeem. De gemeenteraad zou kunnen kiezen uit een lijst van kandidaten, die wordt samengesteld door het ministerie van Justitie en het college van procureurs-generaal. In het geval van de korpschef zou het ministerie van Binnenlandse Zaken de kandidaten moeten aanleveren. Met dit systeem zou het democratische gehalte en de controle op deze functionarissen worden versterkt.

Een verkiezing door leden van de gemeenteraad kan volgens Vrakking alleen in de grote steden. Hier valt de politieregio samen met de gemeente. In politieregio's die uit veel gemeenten bestaan, kan de verkiezing met een extra `trap' plaatsvinden. De gemeenteraad kiest een portefeuillehouder veiligheid (burgemeester of wethouder) en alle portefeuillehouders vormen vervolgens een regionaal college dat de hoofdofficier en de korpschef kiest.

`Amerikaanse toestanden' voorziet Vrakking niet. ,,De inhoudelijke onafhankelijkheid van het parket in individuele zaken staat hier zeker niet ter discussie'', zei hij. De onafhankelijkheid komt in Vrakkings stelsel wel degelijk op het spel te staan, vindt de Leidse hoogleraar straf- en strafprocesrecht A.C. 't Hart. ,,Justitie kan alleen goed functioneren als het afstandelijk is.'' Een gekozen hoofdofficier past totaal niet in het Nederlandse rechtsbestel, vindt 't Hart. ,,Elke macht dient een tegenmacht te hebben. Dat is het fundament van onze rechtstaat. Anders kun je net zo goed de verantwoordelijkheden van de burgemeester, de hoofdofficier en de korpschef aan één persoon geven en die laten kiezen.''

Zijn Nijmeegse collega Y. Buruma is het hiermee eens. ,,Ik kan me voorstellen dat bijvoorbeeld AKZO van een burgemeester toestemming krijgt om zich met een nieuwe fabriek niet aan de milieuregels te houden omdat het driehonderd arbeidsplaatsen oplevert. Maar dan is er gelukkig altijd nog justitie die zegt: ho dit gaat zomaar niet.''

Vrakking kreeg, bij het afscheid van procureur-generaal Ficq, maandag, applaus voor zijn rede, maar dat leek vooral uit beleefdheid. Korpschef J. Wiarda van de Haagse politie zei meteen er niets in te zien. De gekozen driehoek wordt te afhankelijk van kiezersgunsten wat leidt tot `kortademig beleid'. De Amsterdamse korpschef J. Kuiper is milder. Vrakkings idee is ,,een interessante gedachte in discussie over de inbedding van het lokaal bestuur in onze samenleving''.

Andere hoofdofficieren staan niet te dringen om te reageren. Hoofdofficier E. Klopper-Gerretsen van Utrecht vindt het stuk niet meer dan `een filosofietje'. Bij het parket-generaal, dat het openbaar ministerie leiding geeft, zegt de woordvoerder dat Vrakking ,,een blik in een glazen bol'' heeft gegeven en dat de PG's geen behoefte hebben om ,,mee te kijken''.

Bij de gemeenteraad, die Vrakking meer macht wil geven, zijn de meningen verdeeld. Het Amsterdamse PvdA-raadslid P. Meijer waardeert de grondtoon: een grotere democratische greep op het veiligheidsbeleid. ,,Mijn vraag is alleen: zijn daar verkiezingen voor nodig? Daar zitten nogal wat haken en ogen aan.'' VVD'er F. Houterman is ,,mordicus'' tegen. Een gekozen hoofdofficier leidt volgens hem tot een `sheriff-cultuur' naar Amerikaans model. HIJ voorziet een `draaideur-driehoek' waarvan de leden om de haverklap naar huis moeten worden gestuurd. En bovendien: je kunt toch niet verwachten dat een linkse meerderheid, zoals in Amsterdam, echte `boevenvangers' aanstelt?