Kortsluitingen op de montagetafel

Morgen begint in onder meer het Stedelijk Museum in Amsterdam het World Wide Video Festival. Dan gaat het project Flash van de stichting Bifrons in première. Flash bestaat uit negen DVD's, waarvoor negen beeldende kunstenaars samenwerkten met negen componisten. ,,Je kunt niet meer spreken van een kijker of luisteraar maar eerder van een ontvanger'', aldus Thora Johansen van de Stichting Bifrons.

,,Het was niet de bedoeling om een soort videoclip te maken. In clips is het visuele deel niet meer is dan een illustratie bij de muziek of andersom, zoals in film gebeurt, dat het geluid een soundtrack is. In Flash hebben we geprobeerd beide disciplines even krachtig naast elkaar te zetten. Het zijn twee autonome kunstwerken als je de muziek wegdraait blijft het beeld overeind en als je het beeld uitschakelt, hoor je op zichzelf staande muziek. Samen vormen ze een derde kunstwerk, dat twee zintuigen gelijktijdig prikkelt. Je kunt ook niet meer spreken van een kijker of luisteraar maar eerder van een ontvanger.''

Thora Johansen (Reykjavik, 1949) wilde in eerste instantie een cd maken met klavecimbelmuziek. Maar al gauw vond ze een dergelijk solo-project te solitair vond en wilde ze liever wilde samenspelen, converseren en contrasteren met andere kunstvormen. Samen met tentoonstellingsmakers kunstenaars Ellen de Bruijne en Phillip van den Bossche, met wie ze vanaf 1998 de stichting Bifrons vormt, bedacht ze het project Flash. Het drietal nodigde een internationaal gezelschap van negen hedendaagse componisten en evenveel beeldend kunstenaars uit om vanuit hun eigen discipline op elkaar te reageren. Het project vond zijn weerslag in de negen Digital Versatile Discs (DVD's), die op 15 september hun première beleven in het Amsterdamse Stedelijk Museum in het kader van het World Wide Video Festival.

Diversiteit stond voor Bifrons voorop bij de selectie van deelnemers aan Flash. De muzikale component wordt verzorgd door componisten variërend van Louis Andriessen tot het Schotse dj-collectief Vodershow. Ook bij de keuze voor beeldende kunstenaars heeft de stichting zich niet beperkt tot video-artists. Henk Peeters had zelfs nog nooit een video gemaakt voordat hij aan Flash begon.

,,Thora heeft de componisten die zij kent vanuit haar muziekpraktijk samengebracht met kunstenaars waarvan zij dacht dat het werk bij elkaar paste'', vertelt De Bruijne (Rotterdam, 1958). ,,Maar zij moest ervoor waken dat ze ook weer niet te snel bij elkaar gingen zitten om de samenwerking te bespreken. Dan is het gevaar dat één van de twee gaat domineren namelijk levensgroot aanwezig en dat was precies wat we wilden voorkomen. Het was een gelijktijdig samendrijven en uit elkaar trekken. Thora stond eigenlijk als een soort regisseur tussen de componisten en de beeldend kunstenaars in om de gelijkwaardigheid te bewaken.''

Sommige deelnemers zijn uit eigen beweging wel naar elkaar toegetrokken. Componist Louis Andriessen en kunstenares Marijke van Warmerdam ontmoetten elkaar een paar keer en Andriessen figureert zelfs in het door Van Warmerdam gefilmde autowasserette-ballet. Tussen andere partners bleef het contact echter beperkt tot een paar telefoongesprekken. ,,Maar in alle gevallen is de eigenlijke kortsluiting tussen de disciplines ontstaan op de montagetafel'', aldus Johansen.

De resultaten zijn zeer verschillend geworden. Zo contrasteert Eric Calmes robuuste impro-jazz met de zachtheid van Henk Peeters' donsregen, vertaalt Ger van Elk de langgerekte noten gevangen van Maarten Altena's Horizon in een langs zeventiende-eeuwse landschapsschilderingen bewegend camerashot, en gaat het minimale drama van een omhelsing in Maura Biava's For Urano vergezeld van het aftellen van seconden door de ontzielde computerstem van Roderik de Man.

,,Sommige films zijn gesneden op het ritme van de muziek'', vervolgt De Bruijne. ,,Maar ook die beelden die juist niet ritmisch aansluiten, reageren op één of andere manier op het geluid. Soms is de wisselwerking heel subtiel zoals bij Paul Thermos' The art of hunger en Ansuya Bloms See eye. Thermos speelt daar zelf saxofoon volgens de circular breathing-techniek dat betekent dat de klank pauzeloos doorgaat. De beelden van Blom doemen telkens op en vervagen weer, maar zijn ook continu in de zin dat er niet in gesneden is.''

Niet alleen in werkwijze maar ook in technische uitvoering is Flash vernieuwend. De kunstwerken worden uitgebracht op DVD, een in het buitenland allang ingeburgerde maar in Nederland slechts sporadisch gebruikte digitale beeld- en geluidsdrager. De Bruijne: ,,Deze techniek maakt het mogelijk de kunstwerken via verschillende kanalen te verspreiden. We sturen de DVD's naar musea maar ook naar concertzalen, waar overigens ook een aantal stukken live zullen worden uitgevoerd. Op die manier geven we componisten een podium binnen de kunstcontext en trekken we beeldend kunstenaars het muziekcircuit in.''

,,Aangezien het negen autonome kunstwerken zijn met ieder een eigen karakter, staan ze op negen afzonderlijke DVD's met hoesjes ontworpen door de kunstenaars. Zo kan de koper zelf een eigen serie kunstwerken samenstellen, die hij thuis kan bekijken en beluisteren. Dit is fundamenteel anders dan een tentoonstellingscatalogus die eigenlijk niet meer is dan een herinnering. De DVD's zijn de echte kunstwerken zoals ze je ook in het museum hebt gezien en gehoord.''

Presentatie Flash: 15/9 in het Stedelijk Museum, Amsterdam. Live uitvoering Horizon (Maarten Altena)/ The horizon, a mental distance (Ger van Elk): 25/9 in Museum Boijmans- van Beuningen, Rotterdam. Distributie: Centrum Nederlandse Muziek.