Britse `Gran Mata Hari' ontmaskerd

The spy who came in from the Co-op, is ze genoemd. En: Gran Mata Hari. Als het Verenigd Koninkrijk spionnen ontmaskert, zijn het meestal mannen uit het establishment en geen overgrootmoeders met een grijze tweed-rok en een erkerwoninkje in een Londense buitenwijk. De onthulling, zaterdag, dat Melita Norwood (87) Britse atoomgeheimen aan de Sovjets zou hebben verraden, lijkt dan ook eerder `Miss Marple' dan `John le Carré'.

Toch was Hola, zoals haar codenaam luidde, vanaf 1937 veertig jaar lang de belangrijkste vrouwelijke Britse spion waarover de KGB beschikte. Als directiesecretaresse bij een laboratorium van het Britse atoombomproject had ze toegang tot cruciale documenten. De Sovjet-Unie zou hierdoor al in 1949, drie jaar eerder dan verwacht, een eigen atoombom hebben kunnen bouwen. Voor haar informatie, die op gelijke voet zou staan met die van beroemde spionnen als Kim Philby, Anthony Blunt en Guy Burgess, kreeg Norwood in 1958 de `Orde van de rode banier', een hoge KGB-onderscheiding.

De zaak-Hola is een van de brisante onthullingen uit het zogeheten Mitrokhin-archief, een vrachtwagenlading KGB-dossiers die overloper Vasili Mitrokhin in 1992 naar buiten smokkelde. De historicus Christopher Andrew heeft daarover een boek geschreven, waarover de Britse krant The Times dit weekeinde een eerste voorpublicaties afdrukte.

Voor de Britse regering en voor de inlichtingendiensten betekent het Mitrokhin-archief narigheid. Zo blijkt dat MI-5 al jaren van het bestaan van Hola wist.

MI-5-chef Stephen Lander moet vandaag bij Jack Straw, minister van Binnenlandse Zaken, uitleggen waarom zijn dienst al jaren van Hola wist maar nooit stappen heeft ondernomen om haar te vervolgen. Straw zelf staat onder grote druk dat alsnog te doen, maar Norwoods leeftijd is daarvoor een belemmering.

Straw zou vervolging van de ex-KGB-spion binnenskamers eerder hebben uitgesloten, maar liet dat gisteren ontkennen. Straws tegenspeler in het Conservatieve schaduwkabinet, Anne Widdecombe, eist dat Norwood alsnog voor een Britse rechter komt omdat ,,landverraad niet verjaart''. Ze vergeleek de zaak-Hola met die tegen de bejaarde Wit-Russische SS-helper Anthony Sawoniuk die eerder dit jaar ondanks zijn leeftijd (78) wegens moord op joden is veroordeeld tot gevangenisstraf.

Maar de Tories nemen wel een risico; de zaak-Hola kwam intern aan het licht onder Conservatieve regeringen en twee Tory-politici moesten zich dit weekeinde in bochten wringen om uit te leggen waarom ze evenmin op de hoogte waren. Voor Tom King, oud-minister van Defensie, is dat nog pijnlijker, omdat hij nu de onafhankelijke commissie voorzit die onderzoek moet doen naar misstanden bij de inlichtingendiensten.

Norwood – ooit lid van de British Communist Party en nog steeds lezeres van The Morning Star en openlijk voorstander van eenzijdige nucleaire ontwapening – onderging de commotie Brits-flegmatisch. Ze had ,,nooit geweten dat haar informatie zo belangrijk was'', zei ze. Ze was ,,in het algemeen'' tegen landverraad, en ze had het niet voor geld gedaan, maar alleen geprobeerd om ,,de nederlaag te voorkomen van een nieuw systeem dat zich grote moeite had getroost gewone mensen betaalbaar eten, onderwijs en gezondheidszorg te geven''.

Een Times-verslaggever noteert hoe ze zaterdag giechelend over haar radio gebogen luisterde naar een verontwaardigde Widdecombe. ,,Oh gosh, oh dear, die klinkt nogal boos, niet? (...) Ik hoop dat Blair maar niet van gedachten verandert om me niet te vervolgen. Hij is nogal snel van zijn stuk gebracht.''

De zaak Hola is slechts een begin. Zo werd gisteren eveneens het bestaan bekend van een voormalige Scotland Yard-inspecteur, John Symonds, die in opdracht van de KGB in de jaren '70 vrouwelijke leden van Westerse ambassades zou hebben verleid en informatie hebben ontlokt. MI-5 zou ook van deze zogeheten `Romeo-agent' op de hoogte zijn geweest en er niets mee hebben gedaan. Het Mitrokhin-archief zou ook de diefstal behandelen van blauwdrukken van de Frans-Britse Concorde, een komplot tegen de Poolse kardinaal Woytila, de huidige paus, en een plan om de gevluchte danser Noerejev kreupel te maken.