Paniekvoetbal in de Kaukasus? Jeltsin fronst de wenkbrauwen

Crisis-deskundigen zagen het conflict in Dagestan van ver aankomen. Maar hun waarschuwingen zijn niet besteed aan het Kremlin.

Had Rusland de oorlog in Dagestan kunnen zien aankomen? Zo ja: heeft het Kremlin kansen laten liggen om dit conflict te voorkomen?

Wie afgaat op president Boris Jeltsin zou denken van niet. Met zijn gezicht op storm vroeg hij zich dinsdag af: ,,Hoe is het mogelijk dat we een heel rayon zijn kwijtgeraakt? Hoe kan het dat onze generaals zich hebben laten verrassen?'' Aldus reageerde Jeltsin op het Rusland onwelgevallige nieuws dat zo'n tweeduizend moslimrebellen uit Tsjetsjenië hun ,,heilige oorlog'' het afgelopen weekend naar de buurrepubliek Dagestan hebben geëxporteerd.

Veinsde hij zijn verbazing, of komt deze oorlog voor de Kremlinleider werkelijk uit de lucht vallen? Voor de meeste Kaukasus-experts is dat nauwelijks een serieuze vraag: zij vinden Jeltsins reactie ,,hypocriet en misplaatst''. Want hoe vaak en hoe indringend hebben zij niet de afgelopen jaren gewaarschuwd voor het scenario dat zich nu op de noordflank van de Kaukasus ontrolt?

Neem de antropoloog Enver Kisriev. Nog in april van dit jaar heeft deze Dagestan-deskundige een advies opgesteld voor beleidsmakers in Moskou dat begon met de woorden: ,,Dagestan is momenteel het meest conflict-gevoelige gebied van de Kaukasus.'' Kisriev is niet bepaald een onbekende voor het Kremlin: tijdens een massaal gijzeldrama in het Dagestaanse grensdorp Pervomaiskoje in 1996 trad hij op als bemiddelaar tussen de Russische troepen en de Tsjetsjeense overvallers.

Tot voor kort werkte Kisriev als raadgever van de voorzitter van het Dagestaanse parlement, maar tegenwoordig is hij een vooruitgeschoven pion voor talloze niet-gouvernementele organisaties (NGO's) die zich bezig houden met conflictpreventie en beheersing. Zo zijn Kisrievs aanbevelingen aan het Kremlin dit voorjaar verspreid via het Forum on Early Warning and Early Response (FEWER) in Londen. Deze club, geboren uit frustratie over de trage reactie van de wereldgemeenschap op de genocide in Rwanda, waarschuwt beleidsmakers in de hele wereld voor conflicten-in-de-dop.

In Moskou werkt FEWER samen met het ,,Network for Monitoring and Early Warning of Conflicts'', dat al jaren wijst op de oplopende spanning in Dagestan. Actuele ,,veldgegevens'' van mensen als Enver Kisriev worden in Moskou verwerkt in een ,,interactieve matrix'', een computermodel met vele variabelen dat vanzelf alarm slaat als de situatie in het onderzochte kruitvat kritiek dreigt te worden. In het geval van Dagestan gebeurde dat een jaar geleden.

Enver Kisriev legt uit waarom. ,,Op dat moment begon Moskou te morrelen aan het precaire machtsevenwicht'', zegt hij. ,,Gelijktijdig gaven de Tsjetsjeense krijgsheren te kennen dat ze van Dagestan een islamistische staat wilden maken.'' Voor Kisriev stond het vast dat zij met hun privé-legertjes zouden uitbreken richting de Kaspische zee.

Kisriev gaf zijn informatie door aan Moskou ,,maar ze hebben al zijn adviezen in de wind geslagen'', zegt een medewerker van het Network. Volgens Kisriev heeft de Russische regering de stabiliteit van Dagestan ondermijnd door af te willen rekenen met de corruptie. ,,Dat was een blunder van jewelste. Het leidde bijna tot een burgeroorlog.'' Uit woede over de systematische verdwijning van overheidsgeld liet het federale gezag een van de clanoudsten arresteren. Op slag braken er straatgevechten uit in Machatsjkala, en even stond heel Dagestan, met zijn lappendeken van meer dan dertig nationaliteiten, op ontploffen.

Kisriev was niet de enige die waarschuwde. Clubs met namen als International Alert, het Duitse Berghof Research Centrum en het overkoepelende Europees Centrum voor Conflict Preventie stuk voor stuk hebben ze de stormbal gehesen over de dreigende geweldsexplosie in Dagestan.

Misschien het meest visionair was het Conflict Study Centre, dat vorig jaar een prognose publiceerde onder de titel ,,Dagestan, de aanzwellende storm.'' Het is een no-nosense stuk, geschreven door een specialist van het Britse ministerie van Defensie. Kennelijk beschikt de auteur over militaire informatie, misschien wel van spionagesatellieten. In ieder geval bespreekt hij de zwakheden van het Russische cordon sanitaire rondom Tsjetsjenië tot in detail. Ruslands achilleshiel op de Kaukasus is Dagestan, strategische gelegen aan de olierijke Kaspische zee. ,,Het Tsjetsjeens-Dagestaanse grensgebied is in een spiraal van georganiseerde misdaad en terrorisme terecht gekomen'', zo signaleert deze expert.

Zijn stelling: het isoleren en inkapselen van Tsjetsjenië als een kankergezwel in het hart van de Kaukusus is geen goed medicijn tegen uitzaaiingen. De militante boodschap van de Tsjetsjeense jihad-strijders zal hoe dan ook in Dagestan wortel schieten als de verpaupering van het platteland doorgaat. En dat is precies ook waar Kisriev op hamert: hoe meer jongeren een uitzichtloos bestaan tegemoet gaan, hoe groter de verleiding om te gaan vechten.

Uit onmacht om de moslimrebellen uit hun loopgraven te bombarderen zijn de Russische generaals ertoe overgegaan om kalasjnikovs uit te delen onder Dagestaanse vrijwilligers. Kisriev waarschuwt alvast: ,,Er heerst nu een uitgesproken anti-Tsjetsjeense stemming in Dagestan. Ik vraag me af of Moskou beseft dat het bewust aanstuurt op een bloedige oorlog tussen Dagestan en Tsjetsjenië.'' Anderen wijzen erop dat de verspreiding van wapens zal leiden tot gewapende afrekeningen tussen de vele etnische groepen.

Als dat eenmaal zover is, en Jeltsin zetelt tegen die tijd nog in het Kremlin, zal hij opnieuw zijn wenkbrauwen optrekken, zo voorspellen de futurologen.

,,Rusland mist een coherent Kaukasus-beleid'', oordeelt Enver Kisriev. Het is bezig met paniekvoetbal, holt achter de feiten aan.

Zelfs de meest concrete waarschuwingen lijken niet aan het Kremlin besteed. Zo publiceerde het Moskouse tijdschrift Vlast half augustus een kaart van het grensgebied van Tsjetsjenië en Dagestan. Met een vette pijl werd de plek van de eerstvolgende invasie van moslimrebellen aangekondigd: het district Novolaksk.