Wie bepaalt wat wij eten?

Het Franse boerenprotest was tot nu toe hevig maar eenvoudig: vrachtwagens met fruit voor de supermarkt of prefectuur omdat de prijzen te laag waren. Maar sinds kort wint een linkse organisatie terrein bij de boeren: de Conféderation Paysanne onder leiding van de schapenboer José Bové. Het gaat Bové om de kwaliteit van het voedsel. Tegen hormonenvlees en genetisch gemanipuleerde groente. `De markt mag de wereld niet domineren!'

Een zilverkleurige Peugeot 406 staat losjes geparkeerd voor de boerderij van Jean-Marie Perrier. Even later schuiven twee grijze mannen in pak naar buiten. Ze stuiven weg in de dienstauto. Louis de Funès leeft. ,,Die waren van de binnenlandse veiligheidsdienst'', zegt de heer des huizes onaangedaan. Parijs wil weten wat er broeit op het platteland.

La Creuse is het groene hart van Frankrijk, maar geen mens overweegt er een tunnel onder te graven. Hier is niets beroemd. De grond is weinig vruchtbaar, het département ligt er gewoon, tussen Limoges en Montluçon. Perrier (47) kijkt over de heuvelende weide waar zijn kapitaal loopt te grazen: tegen de honderd beige Charolais koeien. ,,Ik hou ze vaak acht jaar, je gaat je toch hechten aan elkaar. Ik ken het karakter van iedere koe. Zij kennen mij. Ook al bereid ik hen voor op de dood.''

Perrier strijdt met de Conféderation Paysanne tegen de `uit Nederland afkomstige industriële landbouw, tegen de Wereldhandelsorganisatie die de wereld tot één markt maakt, tegen McDonald's en Amerikaanse eetcultuur, tegen het voedselkolonialisme van de Europese Unie'. De Conféderation, die jaren een links minderheidsgeluid in de Franse boerenwereld was, beheerst het nieuws in Frankrijk sinds haar leider, de schapenboer José Bové uit de Aveyron half augustus de gevangenis in moest omdat hij en zijn medestanders een nieuwe vestiging in Millau van de Amerikaanse hamburgerketen hadden gesloopt. Deze week kwam hij vrij nadat duizenden, ook uit Amerika, hadden bijgedragen aan zijn borgsom van 105.000 francs (35.000 gulden).

Sindsdien staat de discussie in Frankrijk over landbouw, wereldhandel en veilig eten hoog op de agenda, maar anders dan vroeger. 's Zomers dalen de prijzen van groente en fruit altijd en dan gooien boze boeren vrachtwagens met perziken, meloenen of tomaten voor hun prefectuur, het regionale symbool van de centrale staat, die maar een oplossing moet verzinnen: de grenzen sluiten of subsidie geven. De laatste jaren zijn ook de supermarkten doelwit geworden van steeds agressievere acties: zij zouden hun macht misbruiken en onverantwoord lage prijzen afdwingen van boeren die met hun melk, groente en fruit geen andere kant opkunnen. Tweederde van de Fransen koopt zijn eten in een supermarkt.

Sinds de groeiende angst voor hormoonvlees, te veel pesticiden op groente en fruit, de gekkekoeienziekte, herhaalde affaires rond dierenvoer op basis van rioolwater en de Belgische dioxinekippen zit de schrik er goed in bij de Franse burger. Ook Jean-Marie Perrier ontkomt niet aan zaken die hij bestrijdt: ,,Ik doe alles wat ik kan om mijn koeien met zuivere granen bij te voeden. Kijk die rollen – van zwart plastic overigens, niemand is perfect – met vroeg gemaaid gras, dat bevat veel proteïnes, maar het is niet genoeg. Ik moet bijkopen en ik kan niet garanderen dat er geen meel van kadavers of genetisch gemanipuleerde soja tussen zit! Dat is ons probleem, we kunnen het spoor niet terugvolgen. Ik heb geen laboratorium hier. Hoe wil je dat consumenten in Europa nog vertrouwen hebben in wat wij hen voorzetten?''

De strijd laait sinds een paar weken hoog op. De gevestigde boerenbond FNSEA, die altijd meer geld uit Parijs en Brussel eist, is het initiatief kwijt. José Bové, de charismatische schapenboer, die de links redenerende Conféderation Paysanne een gezicht en een lucide stijl heeft gegeven, is de man van het ogenblik. Dat beseffen ook de communistische vakcentrale CGT en al die semi- of volop trotzkistische en anarchistische actiegroepen, die hem woensdag direct na zijn bevrijding een podium verschaften in Parijs. In een bedompt ondergronds zaaltje van de rode burcht, de Bourse du Travail bij de Place de la République, zuigen de vaste Parijse protestgezichten zich het cameralicht in. Alleen Jack Lang ontbrak, maar die heeft inmiddels ook zijn solidariteit betuigd.

Vooralsnog laat Bové zich niet inlijven. Op zijn heldere toon profeteert de hoeder van 300 schapen op de hoogvlakte van Larzac: ,,Dit is meer dan een landbouwprobleem. We hebben het hier over een maatschappelijke kwestie: houden wij het recht ons eigen voedsel te kiezen, fatsoenlijk eten waar niet mee gerommeld is? President Chirac heeft dat begrepen, die heeft begin deze week op reis in Quebec onze eisen tegen genetisch gemanipuleerd voedsel en Amerikaans hoormoonvlees letterlijk herhaald. Daar willen we met hem over verder praten. Het debat is open. In november begint in Seattle de volgende ronde van de wereldhandelsbesprekingen. Wij zullen er alles aan doen dat Frankrijk een ferm standpunt inneemt. De politiek treedt overal terug en verliest het van de markt. De wereldhandelsorganisatie ontmantelt de politiek. Alles wat leeft dreigt koopwaar te worden. De markt mag de wereld niet domineren!''

De broeierige bewondering van de DAL (Parijse actiegroep voor daklozen), het blad Rouge en de mensenrechtenmensen kost tijd, maar leidt Bové niet af. Zijn bond, die rond twintig procent van de Franse boeren achter zich kreeg bij de laatste verkiezingen voor de Kamers van Landbouw, heeft een thema te pakken, dat instemming oogst van links tot rechts. Niet alleen de Communisten en de Groenen juichen, ook anti-Europeaan De Villiers en de weinig ecologische jagerspartij hebben zijn anti-Amerikanisme omhelsd. Minister-president Jospin weet nog niet wat hij moet vinden, zijn minister van landbouw Glavany deed vast een anti-Amerikaanse duit in het zakje, in afwachting van beleid.

Bové: ,,Boeren hebben sinds jaren het imago dat zij staan voor de afbraak van de natuur. Dat willen zij niet. Steeds meer boeren hebben onvrede met het geforceerde productiemodel dat in Europa gewoon is geworden. De FNSEA [boerenbond die de meerderheid zegt te vertegenwoordigen] zal mee moeten gaan. Als wij tegen de McDo in Millau te hoop lopen, is dat omdat het bedrijf ons een uniformiserende voedingscultuur wil opleggen, nota bene in de streek waar sommige van de oudste kazen van Europa vandaan komen.''

De roquefort uit Bové's regio behoort tot de zogenaamde luxe-producten die deze zomer door een Amerikaanse superheffing zijn getroffen. De befaamde `rokefurt dressing' in Amerikaanse restaurants is onbetaalbaar geworden. Het was een strafmaatregel wegens Europa's hardnekkige weigering koeienvlees met hormonen en genetisch gemanipuleerd voedsel uit de Verenigde Staten toe te laten, nadat de Wereld Handels Organisatie de Amerikanen in het gelijk had gesteld. ,,Wie bepaalt wat wij eten?'', is de vraag waar het voor Bové en zijn Conféderation Paysanne allemaal op neerkomt.

In de Creuse heeft Jean-Marie Perrier de strijd op de voet gevolgd. Hij weet dat Bové het afbreken van McDonalds voorlopig heeft stopgezet. Maar kan dat, andermans winkelmeubilair onttakelen omdat je een eet-cultureel verschil van mening hebt? Perrier: ,,Wij zijn altijd voor geweldloosheid geweest. Wij krenken geen mens, maar soms moet je de moed hebben wat schade aan te richten om van je te laten horen. We zijn geen hindoes. Het is nog nooit voorgekomen dat vakbondsmensen voor zoiets zijn opgepakt. Graanboeren van de FNSEA hebben een tijdje terug het kantoor van minister Voynet [de Groene minister van Milieu] in Parijs kort en klein geslagen. Daar is geen mens voor gearresteerd. Nu was het opeens een misdaad om wat meubilair te kraken. Het verschil is kennelijk dat het een misdaad is je tegen het kapitalisme zelf te keren.''

De Conféderation Paysanne is niet helemaal tegen de markt, zolang ieder volk het recht op een sluitende, eigen voedselvoorziening houdt. De Europese Unie is, in haar visie, de verkeerde weg opgegaan toen het een graanexportpolitiek ging volgen, en daarmee Afrikaanse landen van hun zelfvoorzienende voedingstradities afbracht.

Wat is de toekomst in Europa – biologische landbouw voor iedereen? Perrier: ,,Dat is vaak ook puur commercieel. Er is ieder jaar een proces tegen een nep-bioboer. Er zijn eerlijke biomensen en profiteurs. Zij kunnen de oorsprong van hun grondstoffen evenmin vaststellen. Het grote publiek is natuurlijk ook schuldig aan de stommiteit van de tegenovergestelde verlangens: men eist absoluut onbespoten appels, waar geen zwart of rot plekje aanzit.''

Het is tijd voor de koeien naar de nachtwei te gaan. De boer roept ,,Aeuuuh''. De koeien loeien en zetten zich zuchtend in beweging. Aan de overkant van het pad is geen waterbron, maar het gras is er groener. En koeien eten vooral 's nachts, dus vooruit maar. Sommige jonkies gaan naar Italië, waar ze van pril, wit kalfsvlees houden. De rest blijft bij Jean-Marie Perrier voor acht jaar geluk in een zonovergoten wei. En dan worden ze rood Charolais-vlees, met keurmerk.