Een beetje overweldigd worden kan geen kwaad

De Zwitser Harald Szeeman wordtook wel `de vader van alle tentoonstellingsmakers' genoemd.

De Zwitser Harald Szeemann (65), onafhankelijk tentoonstellingsmaker, is een nonchalante, zeer on-Zwitserse verschijning. Hij heeft lang donkere haar en ruige baard, en gaat geheel in het zwart gekleed. Echt Zwitsers is Szeemann ook niet. Hij is in Bern geboren als zoon van een Zwitserse moeder en een Hongaarse vader. Als kind wilde hij kapper worden, vertelt hij, net als zijn vader, die kapper was aan het Engelse hof en die de functie bekleedde van `vice-president van alle vrouwelijke kappers van de wereld'. En als zijn grootvader, die Hongarije verliet en naar Turkije, en vervolgens naar Wenen en naar Parijs emigreerde, en die het eerste permanentje ter wereld op zijn naam heeft staan. Hij zette het bij baronesse von Korff, bij wie de watergolven 36 uur bleven zitten.

Harald Szeemann is de vader van alle tentoonstellingsmakers. Rudi Fuchs, Jean Christophe Ammann, Kaspar König, René Block en van de jongste generatie Hans-Ulrich Obrist, hij was hen tot voorbeeld. Maar anders de meesten van hen is hij ongebonden gebleven, met uitzondering van een periode in de jaren zestig waarin hij directeur was van de Kunsthalle in Bern. Het maken van tentoonstellingen is prachtig, zegt hij, maar alleen als het niet per se móet.

Het Kunsthaus in Zürich is tegenwoordig de thuisbasis van Szeemann. Hij organiseert hier regelmatig tentoonstellingen. Ik spreek hem in een werkkamer in het museum, waar hij bezig is met de inrichting van een groots opgezette thematentoonstelling over Het Eind der Tijden, Weltuntergang & Prinzip Hoffnung, die deze week is geopend. Szeemann werkt overal ter wereld, en het is niet uitzonderlijk dat er van hem drie exposities in één maand opengaan. Agentur für geistige Gastarbeit, vermeldt zijn briefpapier bovenaan, en onderaan staat gestempeld: Museum der Obsessionen.

Deze zomer trad Szeemann voor het eerst op als directeur van de Biennale van Venetië. Hij wilde `de Oude Dame nieuw leven inblazen', zegt hij, en schafte de traditionele internationale Aperto-tentoonstelling, waar kunstenaars jonger dan 35 jaar werden gepresenteerd, af: `een sectie onder 35 belachelijk!' In plaats hiervan organiseerde hij een grote overkoepelende d'Apertutto, een woordspeling die vrij vertaald kan worden als Aperto -jonge kunst- overal. Hij kreeg veel lof voor deze expositie. Zijn Biennale is nu al in de internationale pers uitgeroepen tot `de beste Biennale allertijden'. Ondermeer vanwege zijn gedurfde presentatie van jonge Chinese kunstenaars.

Szeemann begon zijn loopbaan als acteur. Tijdens zijn studie kunstgeschiedenis en theaterwetenschappen in Wenen, in de tweede helft van de jaren vijftig, voorzag hij in zijn onderhoud door middel van een eigen eenmanstheater. Hij schreef de teksten, maakte de decors, en trad op. Franz Maier, directeur van de Kunsthalle in Bern, vroeg hem om mee te helpen aan de organisatie van een expositie over dubbeltalenten dichtende schilders en vice versa, onder wie Michelangelo in Sankt Gallen. Szeemann: ,,Hierna vroeg ik mij af: waarom doe ik als acteur in godsnaam iedere avond hetzelfde, terwijl ik zo'n evenement kan organiseren waarbij ik mij na de première terug kan trekken? Je doet het voor anderen maar natuurlijk vooral voor je zelf. Vanaf dat moment heb ik niets anders meer gedaan. Ik maak nu 42 jaar tentoonstellingen, en voorlopig houd ik daar nog niet mee op.''

Geruchtmakend

Szeemann maakt het liefst tentoonstellingen rond grote thema's, waarbij hij niet schroomt om verbanden te leggen die de hele westerse kunstgeschiedenis omvatten. Zijn eerste geruchtmakende expositie was When Attitude becomes Form in 1969, een overzicht van de internationale conceptuele kunst. Na een manifestatie rond Happening en Fluxus in Keulen, 1970, deed Szeemann in 1972 Documenta 5, die nog steeds als de beroemdste Documenta uit de geschiedenis. Hij presenteerde hier onder anderen, in een heel vroeg stadium, Paul Thek, Joseph Beuys en de Wiener Aktionisten. Een hoogtepunt was Der Hang zum Gesamtkunstwerk, Europäische Utopien seit 1800, (1983), waarmee Szeemann aan wilde tonen dat met name Duitse kunstenaars een onuitroeibare hang naar het totaalkunstwerk hebben. Szeemann presenteerde uiteenlopende `totaalkunstenaars' als Henry David Thoreau, Henry Dunant, Rudolph Steiner, Kandinsky, Mondriaan, Kurt Schwitters, Picabia, Hermann Nitsch en Anselm Kiefer. In 1992 maakte hij in Düsseldorf de tentoonstelling Visionäre Schweiz, over het zijns inziens visionaire karakter van de Zwitserse kunst door de eeuwen heen.

De tentoonstelling Weltuntergang waaraan hij nu in Zürich werkt, begint chronologisch bezien, met het beroemde 8ste eeuwse, rijk geïllustreerde manuscript met sjiïtische commentaren op de Apocalyps van Beatus de Liébana. De bezoeker wordt via onder andere een Laatste Oordeel uit de school van Jeroen Bosch, Dürers houtsnede met De Vier Ruiters uit de Apocalyps en De Zondvloed met de Ark van Noach van Jan Breughel de Oudere naar de moderne tijd gevoerd, met ondermeer La Guerre van Chagall, de oorlogstaferelen van Max Beckmann, schilderijen van Kiefer, de `Atomische Kernbilder' van Katarina Sieverding en de videoinstallatie `Anthro/Socio' van Bruce Nauman.

Verhoudingsgewijs beslaat het Prinzip Hoffnung maar een klein deel van de expositie het Kwaad appelleert nu eenmaal meer aan de verbeeldingskracht dan het Goede, zoals ook door de hele kunstgeschiedenis heen is te zien. De Hoop wordt ondermeer gesymboliseerd door de prachtige, monumentale, altaarachtige `Olijfstenen' van Beuys, en door de opvattingen van Beuys' leermeester Rudolph Steiner; de gewoonte om zijn ideeën voor het publiek met krijt op schoolbord uiteen te zetten in een soort diagrammen nam Beuys direct van Steiner over. Het steevast in feeërieke balletpakjes gehulde travestietenpaar Eva en Adele tenslotte belichaamt als `Paar van de Toekomst' een betere wereld.

Szeeman houdt van drama. Hij is erg blij met de entree van zijn laatste expositie, waar een vroege 19de-eeuwse kopie hangt van Het vlot van de Medusa van Théodore Géricault (1819). Het doek met zijn afmetingen van 495 x 720 centimeter paste net niet aan de museumwand, die 493 centimeter hoog is. Szeemaan plaatste het schilderij dus ietsje schuin vooroverhellend. Je loopt bij binnenkomst nu regelrecht het donkere tafereel in van zich in doodsnood vastklampende halfnaakte drenkelingen. ,,Een beetje overweldigd worden schaadt de bezoeker niet,'' aldus Szeemann.

Het gaat Szeemann, met zijn vrij associërende manier van werken, niet in de eerste plaats om de merites van afzonderlijke kunstwerken hij lijkt daarin zelfs nauwelijks geïnteresseerd te zijn. Hij wil met de kunst een verhaal vertellen, of een dynamische situatie creëren waar de kunstwerken in een nieuw licht komen te staan. Zo'n evenement was de d'Apertutto. Szeemann: ,,Stijl kan mij niet zoveel schelen, en ik ben nooit voor een lineaire kunstgeschiedenis geweest. Maar met de commerciële kunst van de jaren tachtig, van Jeff Koons en anderen, kon ik helemaal niets. De jongste generatie vind ik heel positief. Deze kunstenaars gaan terug naar de jaren zestig. Pipilotti Rist is typerend voor deze generatie: positief, heel sexy en dynamisch, energiek, een ontwikkeling vanuit de videoclip. Ik wilde graag met deze generatie een expositie maken. Een culturele instelling als de Biennale moet kunstenaars presenteren voor ze een commercieel succes zijn. Daarom was dit ook het enige moment dat ik de Chinezen kon laten zien, want over enkele jaren zijn ze wereldberoemd.''

Er was bij de opbouw van de tentoonstelling in Venetië weinig van de onder kunstenaars gebruikelijke onderlinge rivaliteit te merken, vertelt Szeemann: ,,Geen ruzies over wie de grootste, beste ruimte heeft ik heb dat nog nooit eerder meegemaakt. Deze kunstenaars zoeken naar samenwerking. Zij ondergingen de show precies zoals ik, bleek wel: als vrijheid, en als een zoeken naar nieuwe verbanden, zonder taboes.''

Biennale

Op mijn vraag waarom er maar één Nederlander, Job Koelewijn, op de d'Apertutto was, antwoordt Szeemann: ,,De Nederlanders ... well, you know ... Ik heb Saskia Bos van de Appel om advies gevraagd, en ik was maar één dag in Amsterdam. Ik heb de hele tentoonstelling in slechts vijf maanden moeten organiseren, en mijn manier van werken is dan dat ik de kunstenaars als informatiebron gebruik. Voor de volgende Biennale heeft de Mondriaanstichting mij uitgenodigd voor een bezoek aan twintig ateliers. Maar voor deze Biennale was er, in tegenstelling tot andere landen, in Nederland niets voor mij geregeld.''

Wat is zijn indruk van het reilen en zeilen in de Nederlandse kunstwereld? ,,In de jaren zestig kwamen we altijd iedere maand naar Amsterdam, en in het café van het Stedelijk kwamen we werkelijk iedereen tegen. In die ontspannen Karel Appel-fresco-sfeer was er een grote samenwerking met Edy de Wilde. Weet je dat het hele Centre Pompidou-idee geënt is op het Stedelijk? Madame Pompidou kwam er vaak, ze was dol op dit museum, en ze wilde precies hetzelfde soort museum in Parijs. Als ik nu naar het Stedelijk ga en ik zie dat het hele huis vol hangt met Günther Förg, dan is dat misschien een beetje te veel.''

,,Het draait allemaal om mensen, om personen. Ik ging niet naar Eindhoven, maar ik ging Jean Leering [de toenmalige directeur van het Van Abbemuseum, JW] bezoeken, begrijp je.'' Na enig nadenken zegt Szeemann: ,,Wat betreft mijn zonen (hij spreekt het woord op ironische toon uit) Rudi Fuchs en Jean-Christophe Ammann, ik kan tegenwoordig niet meer met hen praten. Het gaat allemaal over macht, en over geld en over sponsors.'' ,,Maar gelukkig'', vervolgt hij opgewekt, ,,zijn er veel vrouwen bijgekomen in de kunstwereld. Met hen heb ik het altijd naar mijn zin. Ze doen hun werk heel straightforward en energiek, en het gaat bij hen niet in de eerste plaats om macht en strategie. En wat het belangrijkste is: ik kan met hen lachen en lekker eten.''

Weltuntergang & Prinzip Hoffnung is niet, zoals misschien voor de hand zou liggen, Szeemanns millenniumtentoonstelling. Tenzij de voorspelling van Nostradamus, de 16de eeuwse Franse arts, astroloog en ziener, dat de wereld in september 1999 zal vergaan, uitkomt. Szeemann: ,,Voor Weltuntergang wordt het hele museum verduisterd. Maar voor de tentoonstelling die erna komt hebben we al het licht nodig dat er is. Alle wanden van de bovenverdieping worden verwijderd en de daklichten worden schoongemaakt. Walter de Maria [de beroemde Amerikaanse land art-kunstenaar, JW] zal hier zijn 2000 Pieces neerleggen, een vloersculptuur van 2000 vijfhoekige gipsen staven. Het is een werk waar hij al jaren mee bezig is. Mijn millenniumtentoonstelling zal heel stil zijn en meditatief.''

Wordt dit dan Szeemanns ideale tentoonstelling? ,,Nee. Mijn ideale tentoonstelling zal altijd in mijn hoofd blijven, die kan ik niet realiseren. Je kunt nu eenmaal geen obsessies tentoonstellen. Ik kan geen tentoonstelling maken van mijn grootste obessies, anarchie en seksuele revolutie. Maar ik droom van het museum in mijn hoofd.''

Tentoonstelling `Weltuntergang & Prinzip Hoffnung', Kunsthaus Zürich. Tot 7/11. Geopend dido 10-21 uur, vrzo 10-17 uur, ma 13/9 gesloten. De Biennale van Venetië duurt tot 7/11.