De nieuwe antithese van het CDA

Het afgelopen weekeinde heeft de CDA-fractie in een rustig oord gedebatteerd over de `verantwoordelijksverdeling in de samenleving', in het bijzonder over de vraag of de privatisering van overheidstaken niet te ver is gegaan. Volgens fractieleider Jaap de Hoop Scheffer is het vertrouwen in de markt te ver gegaan. Het CDA gaat beter op de publieke zaak letten.

Met een royaal gebaar steekt Jaap de Hoop Scheffer de hand in eigen boezem: ook het CDA is in het recente verleden enthousiast meegelopen in de optocht achter de privatiserings-fanfare. Sterker nog, het zijn vaak zelfs christen-democratische ministers geweest die de eerste aanzetten gaven voor belangrijke verzelfstandigingsoperaties, zoals Maij Weggen (Verkeer en Waterstaat) bij de spoorwegen. Ook de privatiseringen in de elektriciteitsector en het busvervoer konden altijd op warme sympathie van het CDA rekenen. Dat alles onder het vaandel van de terugtrekkende overheid.

Die tijden zijn veranderd, zegt de politiek leider van het CDA in zijn werkkamer in het voormalige ministerie van Justitie. ,,De trend was inderdaad: laat het allemaal maar aan de markt over, die doet dat beter en efficiënter. Het had te maken met een angst bij de overheid die bang was dat ze het zelf niet kon. We zijn daarbij echter vergeten dat de overheid wel degelijk een verantwoordelijkheid heeft in een aantal nutssectoren. Ook wij hebben toen niet met die scherpte een debat gevoerd over de vraag waar de grens ligt tussen publiek en privaat.''

Inmiddels lijkt de trein met eindbestemming liberalisering en privatisering niet meer te stoppen, mede door richtlijnen van de Europese Unie. De productie van elektriciteit is vrijgegeven aan de markt, waarna de gemeentelijke en provinciale overheden de kans zagen hun kostbare centrales te verzilveren: Duitse en Amerikaanse bedrijven waren bereid miljarden te betalen voor Nederlandse stroomproducenten. ,,Provinciale overheden hoorden de duiten al rinkelen'', zegt De Hoop Scheffer. In Noord-Nederland rijden voorts private `Britse' bussen en de meest recente kabinetsplannen over het spoor spreken van een privatisering van de Nederlandse Spoorwegen (NS) en het veilen van onrendabele spoorlijnen.

Het gaat De Hoop Scheffer allemaal te makkelijk en te snel. ,,Het heet niet voor niets de publieke sector, met een streep onder publiek, en het openbaar vervoer, met een streep onder openbaar.'' Samen met zijn fractie heeft De Hoop Scheffer het afgelopen weekeinde ,,op de hei'' gezeten om na te denken over ,,de verantwoordelijkheidsverdeling in de samenleving''. De grootste oppositiepartij wil over anderhalve week bij de algemene beschouwingen rond de begroting een punt maken van de ,,het publieke domein en het private domein''. Tegenover het vrijemarktdenken van Paars zet het CDA zijn christen-democratisch gedachtengoed over de ,,verantwoordelijke samenleving''.

In de fraaie werkkamer, waar CDA-coryfee Dries van Agt ooit zetelde als minister van Justitie, stoeit De Hoop Scheffer met thema's als de ,,revitalisering van het middenveld''. De privatisering van nutsbedrijven is voor de CDA-leider niet los te zien van de slinkende rol van de overheid in vergelijking met de marktsector, waar bijvoorbeeld de salarissen veel harder stijgen dan in het onderwijs en de rechterlijke macht. ,,We moeten het gezag van de overheid zien terug te winnen. Dat zijn we de afgelopen jaren kwijtgeraakt.'' De overheid ,,moet borg staan voor de kwaliteit en toegankelijkheid voor iedereen van maatschappelijk nuttige goederen, of dat zorg is of openbaar vervoer.''

Zijn kanttekeningen bij de privatisering van nutsbedrijven sluiten wat hem betreft ook naadloos aan op een ander leidend christen-democratisch thema: het materialisme is te ver doorgeschoten, immateriële waarden zijn toe aan een herwaardering: ,,Na de antithese van de vorige eeuw – arbeid tegen kapitaal – kan dat wel eens de antithese van de nieuwe eeuw worden.'' De katholiek De Hoop Scheffer duidt de term `antithese' marxistisch in plaats van de in protestantse kring gangbare definitie van Abraham Kuyper, die zich verzette tegen het Verlichtingsdenken van de Franse Revolutie.

De Hoop Scheffer wil naar eigen zeggen allerminst ,,terug naar Den Uyl en zijn maakbare samenleving''. Soms kun je best meer markt toelaten, vindt hij. Telefonie, met al die mobiele aanbieders kon immers makkelijk geprivatiseerd worden, daar heeft iedereen voordeel van. Dat geldt echter lang niet voor alles, een scherpe afbakening van de publieke en private sector is noodzakelijk. De oppositieleider heeft grote behoefte om een streep te trekken, een duidelijke grens te bepalen tussen het publieke en private domein.

Wat dat in de praktijk betekent? ,,Waar ik bijvoorbeeld grenspalen wil aanbrengen is bij de fysieke infrastructuur, de lijnen waardoor de elektriciteit stroomt, de rails waarover de trein rijdt. Die moeten in overheidshanden blijven.'' Bij het spoor is die gedachte min of meer gemeengoed, maar vooral in de stroom- en de gasssector is die grens door de politiek niet zo scherp getrokken. De overheid houdt `voorlopig' een kleine meerderheid in het landelijke hoogspanningsnet, maar het CDA wil dat uitbreiden tot een overheidsbelang van 100 procent.

De regionale elektriciteitsnetten daarentegen staan op de nominatie verkocht te worden samen met de stroomdistributeurs waarvan ze deel uitmaken. Ook het CDA heeft zich daartegen niet verzet om dat in dit geval vrije toegang voldoende gegarandeerd zou zijn. Bij de liberalisering van de gasvoorziening blijven de pijpen gewoon in handen van de Gasunie waar de overheid weliswaar in participeert, maar waarin Shell en Esso een minstens zo belangrijke stem hebben.

Bij het ,,slaan van grenspalen'' heeft het CDA nu de tanden gezet in de mogelijke privatisering van de NS, waarover maandag in de Tweede Kamer wordt gedebatteerd. ,,Het vrachtvervoer over het spoor is een ander verhaal, maar je mag nooit zo ver gaan dat je NS Reizigers gaat privatiseren, dat je ze naar de beurs brengt. Daar gaat het om een monopolie, een basisbehoefte waar je als overheid greep op moet houden.'' Daarnaast kan er best een hoogwaardige zweeftrein komen, waarvoor de klant meer betaalt, als de overheid de kwaliteit en de toegang voor treinreiziger op zo'n basisnet maar garandeert.

Het liefst ziet De Hoop Scheffer de NS als een `maatschappelijke onderneming', een concept dat hij ook van toepassing acht op sectoren als de gezondheidszorg en de publieke omroep. Een maatschappelijke onderneming moet de vorm krijgen van een stichting of een vereniging en zal worden gecontroleerd door per sector op te richten `regulators' naar voorbeeld van het Commissariaat voor de Media of de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa). ,,Zo'n onderneming mag wel winst maken, maar die winst is niet voor de shareholders. Die moet terug het bedrijf in. Die winst is er voor de stakeholders, dat zijn de medewerkers en U en ik als reiziger, in het geval van de NS, of als U en ik als kijker in het geval van de publieke omroep.''

In ,,prestatiecontracten'' wil De Hoop Scheffer laten vastleggen waar die maatschappelijke onderneming zich aan moet houden. Dat lijkt in het geval van de NS als twee druppels water op een handhaving van de huidige situatie met een zelfstandig staatsbedrijf NS, dat een contract heeft met de overheid. Maar volgens de CDA-fractievoorzitter moet dat contract ,,veel concretere afspraken'' bevatten. ,,Nu kan de NS nog de loketten sluiten als ze het openhouden te lastig vinden.'' De NS moet ook zorgen voor vervoer op onrendabele lijnen.

In ruil daarvoor krijgt de NS dan ook een monopolie op de drukbezette trajecten en waarschijnlijk zeer aantrekkelijke HSL. De Hoop Scheffer wil dan ook af van het idee dat het Nederlandse spoor opgeknipt moet worden in een `kernnet' en een aantal al dan niet rendabele trajecten die appart geveild gaan worden. De treinen van de NS rijden op het gehele Nederlandse spoor. ,,Geen gedoe met meneer Richard Branson van Virgin die het binnenlandse deel van de Hoge Snelheidslijn gaat exploiteren. Wij moeten niet Roomser zijn dan de Paus. Andere landen laten ook geen buitenstaanders toe op hun spoor.''

Wat als de maatschappelijke onderneming verlies maakt, hetgeen in het openbaar vervoer niet ongebruikelijk is? ,,Dat is de keerzijde van de medaille. Als een maatschappelijke onderneming verlies maakt, dan moet je als overheid je verantwoordelijkheid nemen.''

Op het gebied van streekvervoer met bussen, is De Hoop Scheffer aanzienlijk minder uitgesproken. Ook hier slaat de markt toe en wordt het door de overheid gedomineerde VSN gedwongen haar marktaandeel terug te brengen tot 50 procent. Regionale overheden zullen in de toekomst hun buslijnen aanbesteden en kunnen private vervoersbedrijven meedingen naar tijdelijke concessies. Ook al vragen critici zich af of de overheid wel in staat is, voor de publieke zaak waterdichte concessies af te sluiten, de CDA-leider houdt een slag om de arm: ,,Ik ben nog niet toe aan een definitief oordeel over wat er nu gebeurt in het streekvervoer.''

De Hoop Scheffer wil het ,,experiment'' de tijd geven omdat de situatie ,,wezenlijk verschilt'' met die bij de spoorwegen. De Hoop Scheffer spreekt van ,,veel meer aanbieders voor busvervoer'' die volgens hem veel minder hoeven te investeren dan de NS: ,,Tegen de NS met die gigantische investeringen kun je als het je niet bevalt niet zeggen, dat is jammer dan. Daar moet je langjarige afspraken maken, een kwestie van behoorlijk bestuur.'' Bovendien is er volgens De Hoop Scheffer een verschil in de infrastructuur: ,,In Nederland zijn voldoende wegen, maar er is onvoldoende spoor.''

Hoe de `nieuwe antithese' politiek nu te gebruiken? De VVD is van oudsher de kampioen van de vrije markt, dus daar is voor De Hoop Scheffer weinig te halen. De PvdA daarentegen is een ander verhaal. Zo blokkeerde de sociaal-democratische minister Pronk (Milieu) onlangs de privatisering van de watervoorziening, tegen de zin van VVD-collega Jorritsma (Economische Zaken). Een dubbelinterview in deze krant legde diametraal tegenovergestelde visies over de privatisering van nutsbedrijven van beide bewindslieden bloot. Maar ook fractievoorzitter Melkert van de PvdA betoogde twee weken geleden in de Volkskrant dat de overheid niet mag weglopen voor haar verantwoordelijkheden in de stroomsector.

De Hoop Scheffer: ,,Vooralsnog is de dominante opvatting binnen het kabinet niet die van Pronk, maar die van Jorritsma en ook Kok. De beleidsdaden van Paars wijzen daar althans op. In politieke zin doe ik dus een oproep, zeker ook aan de PvdA, om met ons te definiëren wat in het publieke domein thuishoort, en wat aan het private domein mag worden overgelaten.''