Tal van critici Betuwelijn blijven kabinet bestoken

Buiten het kabinet nemen de aarzelingen over de Betuweroute hand over hand toe, maar het kabinet houdt voet bij stuk.

In het kabinet domineert de irritatie. Genoeg gepraat, discussie gesloten, de aanleg gaat door. Premier Kok zei het deze week zo: ,,Ik denk dat het belangrijk is dat we de Betuwelijn aanleggen in plaats van bij iedere biels een maatschappelijke tussenronde te houden.''

Ook vice-premier A. Jorritsma is die opvatting toegedaan, zo mocht secretaris-generaal S. van Wijnbergen van Economische Zaken vorig jaar ondervinden. Hem leek het wel eens aardig voor een interne discussie een geharnast tegenstander van de Betuweroute te inviteren. Was er mogelijk iets mis met de planning, nu de ramingen van alleen al de hoofdas in vijf jaar van 2,7 naar 9,7 miljard konden stijgen? De invitatie was nog niet verstuurd of Jorritsma liet weten hiervan niet gediend te zijn. Als het uitlekte, kwam er wéér geduvel over de Betuweroute, en daar had ze geen zin in.

Over de vraag of de enorme uitgaven voor het project verstandig besteed geld is, zijn de machtigste politici van Nederland kortom uitgepraat. In de buitenwereld staan echter steeds nieuwe aarzelaars en tegenstanders op. Meest recente voorbeelden: oud-premier Lubbers, die een `gat' van miljarden voorziet, en enkele milieudeskundigen uit PvdA, D66 en VVD, die hun partijgenoten in de Kamer oproepen het project te stoppen.

De tegenstanders zijn zeker niet alleen natuurvrienden en dorpsburgemeesters. Het zijn milieudeskundigen die hebben berekend dat het spoorvervoer voor het milieu ongunstig afsteekt tegen andere vervoersvormen. Het zijn economen die voorspellen dat, ondanks de miljardeninvestering, straks toch subsidie nodig is voor het het vervoer op de route. Het zijn vervoersdeskundigen die zeggen dat de alternatieven (vooral de binnenvaart) zo goedkoop en innovatief zijn dat het überhaupt de vraag is of veel treinen over de bielzen door de Betuwe zullen gaan. Het kabinet hamert intussen op het belang van de `strategische keuze' die met de Betuweroute wordt gemaakt.

Hoe konden de meningen zo verdeeld raken, en partijen zo on-Nederlands tegenover elkaar komen te staan? De bestuurskundige en planoloog G. Teisman, hoogleraar in Nijmegen, maakte eerder op verzoek van Verkeer en Waterstaat deel uit van een werkgroep die de besluitvorming rond de Betuwelijn tegen het licht hield. Hij vindt dat het ministerie zijn eigen oppositie heeft georganiseerd door voorafgaande aan de eerste besluiten, eind 1993, nagenoeg niet met betrokkenen en deskundigen te overleggen. Het oogmerk de Rotterdamse haven verbinden met het achterland is intussen onomstreden. ,,Maar wie dacht dat je dit doel anders kon behalen, werd meteen in het kamp van de tegenstanders gedrukt.''

Zelf gelooft Teisman steeds meer in de strategische waarde van de route. ,,Door de keuze voor het spoor is bijvoorbeeld de binnenvaart geprikkeld haar product te verbeteren. Het wegvervoer is gedwongen na te denken over de belasting van het milieu. Die innovaties waren waarschijnlijk zonder de Betuweroute uitgebleven.'' Het neemt niet weg dat het bestuur volgens Teisman een bok heeft geschoten door zich vast te leggen op het spoor. Men had er beter aan gedaan eerst het doel, een achterlandverbinding, te formuleren en pas gaandeweg de keus te maken hoe dat te bereiken. ,,Nu wordt ieder argument doodgeslagen met: `Dat is nou eenmaal besloten.' Zo tast de politiek zijn geloofwaardigheid steeds verder aan.''

Emeritus hoogleraar vervoerseconomie J. Polak kan erover mee praten. Hij neemt al jaren deel aan de discussie en zag, zegt hij, vele argumenten van de voorstanders gaandeweg verdwijnen. ,,Maar als je zo'n argument in een discussie noemt, zegt zo'n Kamerlid: `Maar dat is niet nieuw'. Dat is me een geklets! Argumenten tegen de route die al twee jaar bekend zijn, doen er dus niet toe.''

A. Pols, hoogleraar civiele techniek in Delft, bedient zich van nog krassere bewoordingen. Hij voorspelde al in 1993 dat de Betuwelijn een ,,planningsramp'' zou worden, omdat het plan mede was gebaseerd op informatie van belanghebbenden (Rotterdam, ECT, NS), en meent dat de ontwikkelingen sindsdien zijn gelijk hebben bevestigd. ,,Vrijwel geen enkele prognose is uitgekomen'', zegt hij. De private financiering kwam er niet, de rentabiliteit is dubieus geworden, de milieu-effecten vallen tegen - en de prijs blijft maar stijgen. ,,In 1994 heb ik voorspeld dat het project 20 miljard ging kosten. Toen zei het ministerie: `nee hoor, 6 miljard, wij voeren een perfecte kostenbeheersing'. Nu zitten we alleen voor de hoofdtak al op 10 miljard. De reikwijdte van de ramp is bijna niet meer te overzien.''

Is de huidige generatie politici in vliegende vaart op weg naar de afgrond door haar keuze voor de Betuweroute? Mocht het gelijk van de tegenstanders uitkomen, dan hebben ze begin volgende eeuw in elk geval heel wat uit te leggen. Kan het project maar niet beter worden stilgelegd?

Deze krant vroeg het twee grondleggers van het project. In de eerste plaats de man onder wiens leiding in 1993 principieel voor de Betuweroute werd gekozen, oud-premier Lubbers. Drie weken geleden bekritiseerde hij in een brief aan Elsevier de paarse kabinetten zwaar voor het financiële beheer van het project. Hij laat desgevraagd per e-mail weten dat, gezien de verrichte investeringen, aanbestedingen en vele ,,moeitevolle beslissingen'', het tracé maar het beste van de ,,basis-infrastructuur'' voorzien kan worden. Maar of dat moet leiden tot klassiek spoorvervoer staat voor hem niet langer vast. Lubbers: ,,Een andere zaak is hoe deze basis-infrastructuur verder wordt ingericht. Is er wel een bovenleiding nodig?'' Beter kan dan ,,nieuwe geluidsarme transporttechniek'' worden gebruikt, meent Lubbers, die in Elsevier al schreef dat de keuze voor de hedendaagse trein een zaak van ,,conservatieve economen'' is.

En wat vindt de Rotterdamse oud-hoogleraar bedrijfskunde G.Poeth, in 1981 bedenker van het idee een Betuwespoorlijn aan te leggen? Het is altijd bedoeld geweest als een internationaal concept, zegt hij, het speculeert erop dat ook het Duitse net klaar is. ,,Dus als de Duitsers nu minder enthousiast worden?'' De Betuweroute is een Rotterdams belang, de haven heeft straks alle uitvalsbases bij de hand: de weg, het water en de rails. ,,Maar als je het puur nationaal bekijkt ben je gauw uitgepraat: te duur'', zegt hij. ,,Wanneer ik in Groningen woonde zou ik niet weten waarom ik hieraan moet meebetalen. Maar ik denk dat er al zoveel nationale en internationale commitments zijn, dat ze het wel af zullen moeten maken.'' En dan maar hopen dat het goed uitpakt, zegt Poeth.