Buren in beeld

Een blowende Frau Antje op de fiets en een luidruchtige Duitser in een Mercedes. Een cartoonexpositie over de Nederlands-Duitse betrekkingen haalt alle clichés uit de kast.

Het duurt nog bijna een jaar, maar nu al zitten de bestuurders hem te knijpen. Stel je voor dat de teams van Duitsland en Nederland elkaar ontmoeten op het Europees kampioenschap voetbal dat België en Nederland volgend jaar juni samen organiseren. Tegen welke finale ziet u het meest op? wilde de verslaggever weten. De coördinator, die afgelopen zaterdag in Rotterdam aan het oefenen was in veiligheid, aarzelde geen moment: Nederland-Duitsland.

De beladenheid die zo'n sportieve bijzaak op voorhand krijgt, is kenmerkend voor de ongemakkelijke verhouding tussen beide buurlanden. Nu botert het heel vaak niet tussen landen die een grens met elkaar delen, maar Duitsland en Nederland vormen toch een geval apart. Zó apart, dat je er soms hartelijk om gaat lachen. De tentoonstelling `Hallo Nachbar!....Dag Buurvrouw' brengt die dubbelzinnigheid – beladen én lachwekkend – treffend in beeld.

De expositie is een initiatief van de Duitse ambassade in Den Haag. Zij verzamelde vorig jaar juni 85 cartoons over de Nederlands-Duitse betrekkingen, De idee was de doorwrochte studies over de wederzijdse beeldvorming eens te voorzien van een amusante blik in en op elkanders psyche.

De tentoonstelling, waarvan ook een gelijknamig boek is uitgebracht, heeft al een hele tournee in beide landen achter de rug. Binnenkort verhuist zij naar Duisburg, waarna eind deze maand het Fries Museum in Leeuwarden aan de beurt is. Parallel loopt een expositie van kopieën (speciaal samengesteld voor het onderwijs) momenteel in het Bevrijdingsmuseum 1944 in Groesbeek.

De zestien Nederlandse en vijftien Duitse tekenaars halen in hun cartoons alle bekende rekwisieten van de nationale stereotypen en clichés uit de kast: van de dikke, Mercedes-rijdende en Lederhose-dragende Duitser die luidruchtig het Noordzeestrand annexeert, tot de gewiekste, fietsende en blowende Frau Antje op klompen die verontreinigde eieren en waterige tomaten over de grens dumpt.

De Duitse cartoons – of beter: de cartoons van in Duitsland werkende tekenaars – ogen vrolijker en, wellicht mede daardoor, milder. Dat kan komen doordat zij hun kruit over maar liefst negen buurlanden moeten verdelen. Het kan ook komen doordat prenten vrijwel allemaal dateren van de laatste jaren, waarin de scherpe kanten door de Europese eenwording wat zijn gesleten. De werkelijkheid is soms heel wat harder. Denk maar eens aan de blokkade eind 1993 van Lubbers' kandidatuur voor het voorzitterschap van de Europese Commissie, de Schwalbe van Hölzenbein in de WK-finale 1974 (`trauma van München') of de nederlaag die Nederland eind 1991 leed bij de voorbereiding van het Verdrag van Maastricht in Haarzuilens (`zwarte maandag').

De cartoons van de Nederlandse tekenaars zijn venijniger. Ze hebben ook `slechts' twee buren om zich tegen af te zetten. Bovendien bestrijken ze een grotere tijdsspanne, dus ook de periode waarin menigeen achter elke Duitse boom nog een nazi meende te ontwaren. Bij elkaar weerspiegelen ze aardig wat de historicus Von der Dunk eens ,,het taaie anti-Duitse sentiment'' heeft genoemd.

Ze illustreren ook de dubbele moraal die aan deze zijde van de grens wordt gepraktiseerd: enerzijds hangen we graag de morele curator uit bij de Duitse afrekening met het bruine en rode verleden, anderzijds kruipen we onder dezelfde financieel-economische deken steeds dichter tegen elkaar aan.

Er is wel geopperd dat die licht-ontvlambare animositeit hier in leven wordt gehouden door een onevenwichtige belangstelling voor Duitsland in opvoeding en onderwijs. Wél veel aandacht voor de foute jaren en nauwelijks interesse voor wat er daarna is gebeurd. In de bovenbouw van het voortgezet onderwijs wordt dit schooljaar voor het eerst met die traditie gebroken. Het examen geschiedenis gaat dan over `Duitsland en Europa, 1945-2000'. De expositie `Hallo Nachbar' sluit daar mooi bij aan.

Hallo Nachbar!....Dag Buurvrouw, Bevrijdingsmuseum 1944, Wylerbaan 4, Groesbeek, tot 30 sept,

ma t/m za 10-17u, zo 12-17u.

Tel 024-3974404.

Verzetsmuseum, Turfmarkt 11, Leeuwarden, vanaf 28 sept t/m 17 okt, di t/m zo 11-17u.

Tel 058-2120111.

    • Joop Meijnen