`Paus Pius XII schreef antisemitische encycliek'

De rol van de katholieke kerk in de Tweede Wereldoorlog is omstreden. Onderzoek stelt paus Pius XII in een kwaad daglicht.

Op basis van documenten uit de archieven van het Vaticaan concludeert een Britse onderzoeker dat paus Pius XII actief heeft meegewerkt aan de opkomst van de Adolf Hitler en zich bij herhaling in antisemitische zin heeft uitgelaten.

De houding van Pius XII tegenover de jodenvervolging is inzet van een felle discussie. Volgens het Vaticaan koos de toenmalige paus ervoor in stilte te werken om zoveel mogelijk joden te redden. Van joodse zijde wordt geconstateerd dat Pius, die in 1939 tot paus werd gekozen, nooit openlijk de Holocaust heeft veroordeeld en dat het Vaticaan zijn archieven uit die tijd niet volledig wil openen.

De Britse journalist John Cornwell concludeert dat Pius XII voordat hij paus werd, een belangrijke rol heeft gespeeld in het concordaat tussen kerk en staat dat in 1933 in Duitsland werd gesloten. Daarmee ,,had de katholieke kerk in feite zijn zegen gegeven aan het beleid van het nationaal-socialisme'', schrijft Cornwell in zijn boek Hitler's Pope: the Secret History of Pius XII. Een uittreksel uit het boek is gepubliceerd in het Amerikaanse blad Vanity Fair en meteen becommentarieerd in Italië.

Monseigneur Eugenio Pacelli, de latere paus Pius XII, was eind jaren twintig nuntius in München en in 1933 staatssecretaris van de Heilige Stoel, een soort premier. Het concordaat, dat de relaties tussen kerk en staat regelt, ,,had een verwoestend psychologisch effect'', schrijft Cornwell. De kleine katholieke centrumpartij wordt op bevel van Pacelli ontbonden en de katholieken trekken zich terug uit het politieke leven, daarmee Hitler vrij spel latend. ,,Miljoenen katholieken voelden zich wezen en sloten zich aan bij de nazistische partij, ervan overtuigd dat die de steun had van de paus.''

Andere kerkelijke historici hebben gezegd dat het concordaat juist de enige manier was om nog enige bewegingsvrijheid te handhaven voor de katholieke kerk. Maar Cornwell citeert Hitler als die in 1933 zegt dat ,,het concordaat een sfeer van vertrouwen schept in de strijd tegen het internationale joodse uitvaagsel.'' Cornwell schrijft dat hij zijn onderzoek was begonnen om twijfels over de rol van Pius XII weg te nemen. Op basis daarvan kreeg hij toegang tot de Vaticaanse archieven. Hij schrijft dat hij tot zijn verbijstering documenten ontdekte waarin Pacelli duidelijk als een jodenhater naar voren komt.

Een van zijn bewijsstukken is het ontwerp voor een nooit gepubliceerde encycliek die De eenheid van het menselijk ras had moeten heten. Pacelli zou daarin in 1938 zijn antisemitische wereldbeeld hebben uiteengezet. Joden zijn de moordenaars van Christus, zo citeert Cornwell Pacelli. ,,Verblind door hun materiële succes verdienen zij nu de spirituele ruïnering die ze over zich hebben afgeroepen.'' De kerk moet hen niet te hulp schieten, want daarmee zou zij zich verbinden met ,,vijanden van het katholicisme, zoals het bolsjewisme''. Overigens besloot Pacelli volgens Cornwell zelf de encycliek, geschreven in opdracht van paus Pius XI, niet te publiceren.

Er is een procedure begonnen om paus Pius XII samen met zijn twee opvolgers zalig te verklaren, maar die zou eind vorig jaar zijn opgeschort, wegens de vraagtekens over zijn rol tijdens de oorlog.

Cornwell, broer van thrillerschrijver John Le Carré, heeft tien jaar geleden een boek geschreven over de dood van paus Johannes Paulus I, in 1978. Het Vaticaan had hem daarvoor veel medewerking geboden en toegang gegeven tot de archieven, ervan uitgaande dat hij de geruchten zou ontzenuwen dat Johannes Paulus I was vergiftigd. Cornwell concludeerde in dat boek dat die wat naïeve paus is overleden na hartproblemen die waren versterkt door intriges binnen het Vaticaan.