Verdeeldheid zou Primakov te stade kunnen komen

In de aanloop van de verkiezingen voor de Russische Doema is het politieke landschap verdeeld. Nina Chroesjtsjeva en Robert W. Orttung denken dat deze verdeeldheid koren op de molen van Primakov is.

In de overgangstijd sinds de val van het communisme zijn Ruslands politieke blokken tot voor kort steeds te sterk verdeeld geweest om gezamenlijk op te treden, tenzij in negatieve zin – en dat in een tijd waarin er dringend doortastende, positieve beslissingen nodig waren. Recent zijn de Russen echter getuige geweest van een hele serie politieke huwelijken, sommige gesloten uit opportuniteit, andere uit aan wanhoop grenzende nood. Maar hoe ze ook tot stand zijn gekomen, de politieke allianties zijn veelzeggend, want ze accentueren een politieke decentralisatie in Rusland die inmiddels onomkeerbaar lijkt.

Hoe onstuitbaar de politieke decentralisatie in Rusland is, blijkt wel uit de reactie van het centrum. Joeri Loezjkov, Moskou's brallerige burgemeester, heeft zijn Vaderlandpartij gelieerd aan de groepering Heel Rusland, waarin een meerderheid van de provinciale gouverneurs is verenigd. Eenmaal met de gouverneurs in het bootje gestapt kon burgemeester Loezjkov als kandidaat voor de presidentsverkiezingen van volgend jaar Jevgeni Primakov aan zich binden – de populaire vroegere spionnenbaas annex premier (en naar verluidt Ruslands meest vertrouwde man), die in mei juist om zijn populariteit door president Jeltsin is ontslagen.

Aanvankelijk werden de provinciale gouverneurs beschouwd als stromannen van Boris Jeltsin, die hen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie benoemd had en hun meerderheid in het hogerhuis van de Doema gebruikte als knuppel om de communistische meerderheid in het Lagerhuis mee op de vingers te tikken. Maar halverwege de jaren '90 werd het gouverneurschap een gekozen functie. Door hun electorale legitimiteit (hoezeer er ook met de stemmen was geknoeid) kregen de gouverneurs in het politieke bestel een kolossaal gewicht. Ze bewaken die machtspositie nu angstvallig en scharen zich aaneen om hun privileges en emolumenten te beschermen. Bovendien spelen de gouverneurs een voorname rol in belangrijke kwesties zoals het besluit of een regio buitenlandse investeerders aantrekt of door de internationale zakenwereld wordt geschuwd.

De gouverneurs ontlenen hun machtsbasis voor een groot deel aan de beslissende invloed die ze uitoefenen op de kiezers in hun regio, die de uitslag van de parlementsverkiezingen in december en de presidentsverkiezingen volgend jaar juni zullen bepalen. Door de gouverneurs aan zijn verkiezingstrein te koppelen heeft Primakov zich de mannen toegeëigend die de vorige presidentsverkiezingen in Jeltsins voordeel hebben beslist.

Het overlopen van de gouverneurs kan echter een tweesnijdend zwaard blijken voor Primakov, die in zijn eerste campagnetoespraak op 30 augustus heeft beloofd dat hij Rusland als president weer een sterke centrale staat zou geven met herstel van de controle over delen van de economie. Maar de zojuist gemaakte verkiezingsafspraken kunnen de positie van een toekomstige president Primakov nog wel eens zwakker maken dan die van Jeltsin thans is. Verwerft de alliantie van Vaderlandpartij en Heel Rusland namelijk de meerderheid in de Staatsdoema (het Lagerhuis van het parlement), dan krijgen de gouverneurs nog meer invloed, want niet alleen verwerven zij dan de macht in de Federatieraad (het hogerhuis), maar bovendien zullen de afgevaardigden in de Staatsdoema hun zetel waarschijnlijk in hoge mate te danken hebben aan hun regionale gouverneur.

Voorlopig echter bestaat een wankel evenwicht tussen het Kremlin en de regio's. De meeste belastingen in Rusland worden centraal geïnd, zodat de gouverneurs de federale autoriteiten te vriend moeten houden willen ze blijven mee-eten uit de steeds legere federale ruif. Nu al worden reeds voor regionale behoeften bestemde gelden soms niet overgemaakt omdat het Kremlin niet over de middelen beschikt om zijn toezeggingen gestand te doen. Een goede gouverneur is derhalve een gouverneur die geld in het laatje brengt. Na de verkiezingen zullen de gouverneurs wellicht de sleutel van de schatkist opeisen.

Behalve door het federale gezag worden de gouverneurs ook in hun armslag beperkt door onderlinge verdeeldheid. Tot dusver bestond de provinciale coalitievorming voornamelijk uit interregionale verbanden tussen gouverneurs in afzonderlijke geografische gebieden zoals Siberië of de Oeral. Maar ook binnen deze verbanden bestaan scherpe scheidslijnen tussen rijke en arme regio's. Arme regio's willen federale middelen gebruiken om hun bevolking een minimum aan levensstandaard te bezorgen; de rijkere regio's willen geld investeren in industriële ontwikkeling in de hoop zo voor een opleving te zorgen die de gehele economie mee omhoog trekt. Alleen al deze economische breuklijn zal kunnen verhinderen dat de gouverneurs de federale politiek geheel gaan beheersen, al is het waarschijnlijk dat ze nog meer macht uit het centrum naar de regio zullen overhevelen. Weliswaar zijn veel van de belangrijkste gouverneurs het erover eens dat de communistische meerderheid in de Staatsdoema moet verdwijnen en plaats moet maken voor een minder ideologisch en meer regionaal gemotiveerd beleid, maar over andere cruciaal belangrijke kwesties zijn ze verdeeld. Dus zelfs al verovert de coalitie van gouverneurs, Loezjkov en Primakov komende december een meerderheid in het Lagerhuis, dan nog is dat geen garantie dat de nieuwe leden in staat zullen zijn een gezamenlijk, samenhangend beleid te formuleren. Onderlinge vetes tekenen zich al af. Onlangs hielden de Vaderlandpartij en Heel Rusland aparte congressen ter bevordering van hun eigen belangen bij de totstandkoming van de gezamenlijke verkiezingslijst. Bovendien heeft Primakov de Boerenpartij, een voormalig bondgenote van de communisten, uitgenodigd aan de lijstverbinding deel te nemen. Loezjkov en de gouverneurs stonden niet te juichen over deze nieuwe complicatie bij de verdeling, straks, van de politieke buit. Bovendien heeft Primakov een belangrijke rol in de alliantie beloofd aan Jevgeni Nazdratenko, de notoir corrupte gouverneur van Primorski Krai in het Verre Oosten, zodat Sergej Doednik, de leider van de Vaderlandpartij in die regio, vriend van Loezjkov en vijand van Nazdratenko, tussen wal en schip dreigt te vallen.

Deze ontluikende conflicten wijzen erop dat de alliantie van Vaderlandpartij en Heel Rusland wellicht toch niet zo machtig wordt als men vreest, op één factor na: haar tegenstanders zijn nog sterker verdeeld. De strijdlustige pacifist Gregori Javlinksi van Jabloko en ex-premier Sergej Stjepasjin, verantwoordelijk voor de Tsjetsjeense oorlog, staan thans onwennig aan het hoofd van een gezamenlijke lijst voor de Doema-verkiezingen in december. Viktor Tsjernomyrdin zegt de ene dag dat hij wil samenwerken met zijn opvolger als premier en voorvechter van een vrije markt Sergej Kiriënko, maar de andere dag snoeft hij over een deal met zijn hervormingsgezinde voorganger Jegor Gaidar en twee dagen daarna jammert hij weer dat hij erover denkt zijn lot te verbinden aan dat van Primakov en Loezjkov.

Centrum-rechts in Rusland schijnt de oude stelregel te zijn vergeten dat politici elkaar in moeilijke tijden moeten steunen, willen ze later niet alleen staan. Die verdeeldheid ter rechterzijde zou wel eens de doorslaggevende factor kunnen zijn die Primakov, de heiland in spe, volgend jaar aan de macht brengt.

Nina Chroesjtsjeva is verbonden aan het EastWest Institute en het World Policy Institute in de VS. Robert W. Orttung is eveneens verbonden aan het EastWest Institute als researcher en hoofdredacteur van het Russian Regional Report.