`Reis van Azeri is business'

Plotseling is het aantal Azeri onder asielzoekers fors gestegen. Waarom? En wat doet de immigratiedienst?

Haar man is vermoord, zegt ze. Omdat hij van Armeense afkomst was. Hij woonde elf jaar in Moskou en kwam twee maanden geleden terug naar Azerbajdzjan. De buren ontdekten het en toen zouden zij het huis hebben bestormd. ,,Ze sloegen hem met een grote hamer op zijn hoofd.'' Ze vouwt haar handen open, om aan te geven hoe zijn schedel zou zijn opengespleten.

Sona (46) zegt dat ze vluchtte naar een vriendin, samen met haar 24-jarige zoon en twee honden. Ze ging ook naar de politie. Die zou hebben gezegd: `Je man was Armeniër, dus wij kunnen je niet helpen'.

De echtgenoot van haar vriendin (,,een zakenman'') kende de juiste mensen in Baku. Die konden een reis naar Nederland regelen. Voor 8.000 dollar mocht ze in een vrachtwagen stappen, verborgen achter stapels dozen. Er was een emmer, want de reis duurde 14 dagen en Sona, haar zoon en twee honden mochten in de tussentijd de vrachtwagen niet uit. Ze nam slaappillen voor de honden mee.

Nu zitten ze in Eindhoven, in een onderzoekscentrum van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Sona zal de IND moeten overtuigen dat ze echt getrouwd was met een Armeense man die recent vermoord is in Baku, de hoofdstad van Azerbajdzjan.

Het aantal asielzoekers uit Azerbajdzjan is de afgelopen anderhalf jaar sterk gestegen. Van 315 in '97 naar 1.268 in '98, ruim vier maal zoveel. Tot mei dit jaar kwamen er 760 asielzoekers uit Azerbajdzjan, tegen 187 in dezelfde periode vorig jaar. Azeri vormen nu na Irakezen en Afghanen de grootste groep asielzoekers.

Waarom komen zij naar Nederland? ,,Ze beroepen zich vrijwel allemaal op discriminatie als gevolg van een gemengd huwelijk'', zegt IND-teamcoördinator Mark van Elzakker van het aanmeldcentrum in Rijsbergen. Dat is geen eenvoudig probleem. Een etnisch Armeense man met een Azerbajdzjaanse vrouw heeft geen leven in Azerbajdzjan. Maar etnisch Armeense vrouwen, alleenstaand of gehuwd met een Azeri, kunnen zich ,,staande houden'' in Azerbajdzjan, stelt een ambtsbericht van Buitenlandse Zaken. Maar ook dat is niet gemakkelijk.

Officieel discrimineert de Azerbajdzjaanse overheid niet, maar er zijn verhalen dat pensioenen niet worden betaald en kinderen niet naar school kunnen. Asielzoekers zelf zeggen dat het niet alleen de regering is die hun het leven onmogelijk maakt, maar vooral de buren. Lastigvallen, bedreigingen.

Michail en Gyulnara, beiden 38 en sinds drie maanden in Nederland, vertellen dat ze ,,moesten vluchten'' toen hun gemengde huwelijk uitlekte in de buurt. Michail: ,,Toen kwamen de problemen. Mijn zoon werd geslagen. Een vriend zei: `Nu moet je echt weg, het wordt te gevaarlijk'.'' Met drie kinderen in een vrachtwagen, bij aankomst stopten de chauffeurs hen in een taxi naar de immigratiedienst.

Discriminatie bestaat al sinds de oorlog om Nagorny Karabach, die bovendien al vijf jaar formeel ten einde is. Sona: ,,De discriminatie is niet erger geworden, het is al vijf jaar zo.'' Waarom vertrekken dan toch plotseling zoveel Azeri naar Nederland? Van Elzakker heeft wel een vermoeden: ,,Daar zit waarschijnlijk een goed georganiseerde club van mensensmokkelaars achter.''

Uit verhalen van de asielzoekers komt vaak dezelfde route naar voren: via de stad Lvov in de Oekraïne. ,,Lvov is voor Azeri wat Istanbul is voor de Irakezen'', zegt Van Elzakker. Sona: ,,Twee jaar geleden was het niet mogelijk naar Nederland te reizen. Nu zijn er vrachtwagens; die staan op de automarkt in Baku. Het is een business. Dat is een publiek geheim.''

Er is inmiddels een onderzoek gestart naar mensensmokkel vanuit Azerbajdzjan naar Nederland, door de unit mensensmokkel van de Centrale Recherche Informatiedienst (CRI). Van Elzakker: ,,De asielinstroom kan plaatsvinden, omdat er sprake is van mensenhandel. De meeste Azeri zouden hier niet gekomen zijn zonder reisagent, of hoe je het ook wilt noemen.''

De instroom van deze asielzoekers plaatst de IND voor een groot probleem. Azerbajdzjan staat niet te boek als `onveilig land', dus Azeri krijgen geen tijdelijke status simpelweg omdat ze uit Azerbajdzjan komen. Ze moeten gehoord worden, hun etnische afkomst hard maken en aantonen dat ze ook echt ernstig gediscrimineerd worden. Discriminatie op grond van afkomst is wel een grond voor asiel.

Maar het lukt vrijwel niet om de Azeri te horen, omdat de IND een enorm tekort aan tolken heeft. Van de 450 Azeri die de afgelopen twee maanden arriveerden in het aanmeldcentrum in Rijsbergen konden slechts 70 voor een tweede maal worden gehoord. Het gevolg: 94 procent van de 450 werd de asielprocedure ingestuurd. ,,Als er meer tolken zouden zijn, zouden meer asielzoekers direct worden afgewezen'', zegt Van Elzakker.

Eenmaal in de procedure heeft de IND een ander probleem: taalanalyses bieden lang niet altijd soelaas, want ook etnische Armeniërs spreken gewoon Azeri. Hoe toon je de afkomst van een minderheid aan? Papieren hebben de asielzoekers zelden. Sona: ,,Al mijn documenten zijn in vlammen opgegaan toen de buren het huis in brand staken.''