Een denkoefening

Het gevloek van de mensen in mijn rij trotserend wurmde ik me na drie kwartier de volle bioscoopzaal uit. Ik ken Stanley Kubrick. Hij is een denker, geen verteller. Een half uur tot driekwartier kan hij je bezig houden, maar daarna geeft hij er de brui aan. In A Clockwork Orange waren de eerste veertig minuten belangrijk, in The Shining de middelste, in Full Metal Jacket de laatste. Nu dus weer de eerste, in Eyes Wide Shut.

Dat wist ik van te voren, omdat ik alle recensies heb gelezen, en filmcritici vertrouw ik blindelings. Het enige wat mij verwondert is de eenstemmigheid: ik ben niet één positieve bespreking tegengekomen. Als een bataljon uit de Eerste Wereldoorlog stormden de recensenten met de bajonetten in de aanslag af op de vijand: Kill Kubrick!

Maar de man is al ruimschoots dood. En dat dit zijn definitieve, ultieme, testamentaire en oeuvre-afsluitende film zou zijn, ach, het kan me eerlijk gezegd niet zo veel schelen. Er zijn wel leuke speculaties geweest, een heel bijzondere was van Louis Menand in The New York Review of Books, die na drieduizend woorden dacht goede redenen te hebben om te beweren dat Kubrick deze film eigenlijk nooit heeft voltooid. Zijn bewijsmateriaal was overigens flinterdun. Kubrick, zei Menand, knoeide tot op de laatste minuut voor de première aan zijn films. Hoe kon het zijn dat Eyes Wide Shut al drie maanden klaar was voor de eerste vertoning?

Allemaal reuze interessant, maar kunnen we niet gewoon deze film zoals die vertoond wordt als uitgangspunt nemen? En het is zo'n ontzettende Kubrick, met alle onevenwichtigheden, potsierlijke uitweidingen en intellectuele verwijzingen, dat ik er niet aan twijfel dat Kubrick gewild had dat we over deze film in deze versie zouden nadenken.

En dat doe ik. Want, zoals ik zei: Kubrick is helemaal geen filmer in de stijl van Hollywood. Hij is een denker, een peinzer, een filosoof, met dit verschil dat hij geen droge verhandelingen schrijft in bladen die niemand leest, maar zijn zorgen en ideeën verbreidt via filmsterren, wat soms behoorlijk gewaagd kan zijn. Want neem Nicole Kidman in Eyes Wide Shut. Zelden heb ik iemand zo belabberd zien acteren, maar het ging Kubrick niet om haar talent, als wel om haar verschijning. Ze is de volmaakte vrouw. Ze is het symbool daarvan. Ze is moeder en echtgenote, wat doorgaans betekent dat de lichamelijke begeerlijkheid naar de achtergrond verdwijnt. Niet bij Nicole Kidman. Zoals ze naakt voor de spiegel staat, zich aan en uitkleedt, zich op het toilet afveegt, met een nonchalance en een natuurlijkheid die schokkend is, zoals ze zich beweegt voor de camera, uit alles blijkt dat ze het zelfverzekerde, soevereine, wilskrachtige symbool is van deze tijd. Dat is wat ze moet zijn: vrouwelijk en vrij. Vrij om zich te laten begeren en erger: vrij om zelf te begeren.

Daar schuilt de verrassing, terwijl het een wijd openstaande deur had moeten zijn. Er is een man die haar probeert te versieren. Hij zegt dat vrouwen alleen trouwen opdat ze hun maagdelijkheid op een fatsoenlijke manier kunnen verliezen, om daarna met alle andere mannen naar bed te kunnen. Een merkwaardige theorie, in deze tijd. Want Nicole Kidman vertegenwoordigt de moderne, laat twintigste-eeuwse, westerse vrouw die zelf keuzes maakt en geen lichamelijke of maatschappelijke beperkingen kent. Ze is trouw omdat ze dat wil zijn.

Maar dan verklapt ze tegenover haar echtgenoot dat ze vorig jaar een marine-officier tegenkwam met wie ze naar bed had gewild. Het is zo'n belachelijke, futiele, voor de hand liggende en onbetekenende ontboezeming, dat de dramatische reactie van haar echtgenoot je op het verkeerde been zet. Dat de vrouw trouw wil zijn is een ode aan de Vrije Wil die de Westerse beschaving kenmerkt. Maar dat ze ontrouw wil zijn, daar heeft men niet helemaal op gerekend.

Het is verontrustend, wat zeg ik: alarmerend. Het raakt de diepste kern van de samenleving, het wijst op de zwakste schakel waar al het andere van afhangt. Trouw. Loyaliteit. Het vermogen om je aan je woord te houden en het vermogen om je te beheersen.

Hoe hebben andere samenlevingstypen het probleem van de wederzijdse trouw opgelost? Meestal door de plicht tot zelfbeheersing en het nakomen van de belofte af te wentelen op een van de twee partijen: de zwakste. In het grootste deel van de wereld worden vrouwen seksuele vrijheden ontzegd om het voortbestaan van de gemeenschap veilig te kunnen stellen.

In veel culturen is de onderdrukking van de vrouw de oplossing van het reproductieprobleem. Vrouwen blijven thuis, worden gehuld in meters stof, baren en voeden kinderen, terwijl de mannen hun driften uitleven.

Maar nu is de vrouw in het Westen geëmancipeerd. Haar seksuele wensen en fantasieën worden erkend. Ze heeft recht op plezier. Ze kleedt zich hoe ze wil, ze gaat naar feestjes, ze drinkt, rookt jointjes en ziet er uit als Nicole Kidman. Wat zijn daarvan de gevolgen? Als mannen zich al niet hoeven te beheersen en vrouwen ook lukraak hun hartstochten bevredigen, verandert het leven in een grote orgie. Wie voedt dan de kinderen op? Onherroepelijk beland je dan in A Clockwork Orange, om bij Kubrick te blijven.

Klinisch gedacht en zonder er een moreel oordeel over te geven zou je dus kunnen beweren dat vrouwenonderdrukking noodzakelijk is voor de handhaving van de menselijke soort. Als vrouwen vrij worden, zo vrij als mannen altijd zijn geweest, wankelt de beschaving.

Dit is maar een denkoefening en misschien niet eens zo'n interessante, omdat je de klok niet terug kunt draaien en ook nog beseft dat alle vrouwen uit alle culturen uiteindelijk Nicole Kidmans zullen worden. Ons mannen staat nog het een en ander te wachten.