Rusland in de etalage

In twintig detectives ontleedt de Moskouse criminologe Marinina de Russische misdaad. Ze is de best verkopende auteur van de jaren negentig, de Koningin van de pulp. Ook onder Russische immigranten in Nederland wordt ze stukgelezen - tot in de gevangenissen aan toe.

In 1956, tijdens de Sovjet-inval in Hongarije, heeft Simon Carmiggelt er een steen door de ruit gegooid. De pui van Pegasus, toen nog in de Leidsestraat, gold lange tijd als een zeurende kies tussen de verder zo chique gevels. Wat wil je ook, als binnen het verzamelde werk van Lenin en Stalin in slagorde staat opgesteld? Wie de drempel van de CPN-boekhandel over stapte, betrad het voorportaal van de Sovjet-Unie.

,,De verheffing van de arbeider, daar ging het om'', zegt Wim Bosch, de post-Sovjet-bedrijfsleider. Ter stimulering van het lezen bestond er een Dubbeltjesfonds voor fabriekslui, die op zaterdagen tien cent van hun weekloon opzij legden voor de aanschaf – bij Pegasus – van een verantwoord boek. Voor de echte exegeten, die zich in de communiqués van het politburo verdiepten, lag een stapel gesubsidieerde Pravda's klaar.

Carmiggelt is gestorven, de Sovjet-Unie ontmanteld, maar Pegasus houdt stand. Trouw reflecteert de winkelruit, die sinds 1991 aan het Singel is gelegen, de metamorfose van de Oostblok-landen. Neem alleen al de verhuizing van de A-locatie in de Leidsestraat naar het vier passen brede grachtenpandje om de hoek. Evenzo moet Rusland in de hiërarchie van rijke landen nu genoegen nemen met een onbeduidend plaatsje tussen Tsjechië en België.

In Moskou werd het heersende systeem (`zij doen alsof ze ons betalen, wij doen alsof we werken') vervangen door de discipline van de markt, en dus gebeurde dat ook in het centraal geleide Pegasus. Op de plaats van Stop de Neutronenbom-boeken en -pamfletten, ter ondersteuning van de gelijknamige CPN-campagne, verschenen in de jaren negentig de memoires van de dissidente kernfysicus Andrej Sacharov.

Er kwam glasnost en perestrojka in de winkel (wat tot andere accenten in de sortering leidde), gevolgd door democratie (de medewerkers mochten voortaan stemmen op welke partij ze maar wilden). Maar net als in Rusland braken er zware tijden aan. De CPN hief zichzelf op, waardoor de boekhandel annex uitgeverij op zichzelf was aangewezen. Pegasus specialiseerde zich in Slavistiek, met een wand vol literatuur en een eigen uitgavenfonds dat niet langer ideologische gekleurd was. Een mooie winkel werd het, maar de kasten met Russischtalige werken raakten langzaam leeg. ,,Dat kwam omdat onze leverancier in Moskou op zijn gat lag'', zegt verkoper Bosch. ,,In 1994 kregen we een jaar lang niets meer uit Rusland.'' Als noodgreep vulde hij de planken met magazijnvoorraden Anna Karenina's en andere tijdloze titels die nog in communistische tijd waren geleverd.

Goddank voor Pegasus rezen op dat moment uit de Sovjet-as de Russische Playboy en Cosmo, van het Nederlandse uitgeversduo Derk Sauer en Annemarie van Gaal. Wim Bosch had de glossies nog niet in de etalage gelegd, of er verschenen Nieuwe Russen in de winkel. Op een congres in 1995 voorspelde hij (in een speech met als motto `De Russen komen') dat Pegasus in de toekomst wel eens een emigré-boekhandel kon worden.

De Russische nouveau riche streek neer in Amsterdam, tijdelijk of permanent, met of zonder visum. De deftig ogende Stolitsjni Bank vestigde zich in een van de duurste panden aan de Gouden Bocht en het werd dringen bij de Russischtalige excursies naar de diamantslijperijen aan het Museumplein. De blijvers onder hen stelden een echte pope aan om de Russisch-orthodoxe diensten te leiden. Het is niet bekend hoe groot hun gemeenschap is (enkele duizenden volgens Het Parool), maar de meeste Russen in Amsterdam weten waar je de Playboy kunt halen.

Analoog aan de veranderingen in Rusland raakten de communisten onder de klantenkring van Pegasus in de minderheid. Nog altijd kon je er terecht voor bijzondere boeken over Oost-Europa of de Balkan, maar de nieuwe lichting Slavisten vroeg niet langer om Toergenjev of Gogol, nee, die zag in het oosten een enorme emerging market opdoemen waar je met zo min mogelijk ballast zo snel mogelijk bij diende te zijn.

Om te overleven, redeneerde Wim Bosch, moet Pegasus aansluiten bij de smaak van onze nieuwe Russische vrienden. En wat willen die? Montignac in het Russisch, astrologie, Bouquetreeksen en vooral: detectives. ,,Er moet dus een kast komen met pulp'', besloot de bedrijfsleider. Opnieuw werd de winkelruit van Pegasus een toverglas voor de omwentelingen in Rusland. Liet Jeltsin zijn land geleidelijk aan criminaliseren, het smalle pand aan het Singel criminaliseerde mee. Althans, wat betreft de aanwinsten: crimi's die bevolkt werden door hoertjes in bontjassen, clandestiene wodka-stokers en ex-KGB'ers die voor zichzelf begonnen.

Deze Umwertung aller Werte viel vooral de oude Pegasus-garde zwaar. Maar het moest. Misschien vonden zij troost bij de gedachte dat de winkel gewoon de mode uit Moskou volgde, net als vroeger. Voor het eerst in zijn leven bestelde Bosch bij zijn inmiddels opgekrabbelde leverancier boeken per genre, in plaats van per titel. Behalve veertig in sneltreinvaart vertaalde Agatha Christies ontving hij de sensatiebiografie van de Russische popdiva Alla Poegatsjova (`zij is twee maal zo oud als haar man'), alsook een reeks thrillers van de Moskouse schrijfster Alexandra Marinina. Schreeuwerige kaften hadden die, en ze vlogen de winkel uit.

,,Marinina is een fenomeen'', zegt Bosch, terwijl hij zijn goed gevulde kast met trivia laat zien. Als de verkoper/importeur tegenwoordig een bestelling in Moskou plaatst, zegt hij: ,,Doet u mij maar alles van Marinina, maar dan in drievoud.''

Majoor Nastja

Marinina is de Koningin van de Pulp. Ze komt voort uit de rangen van de Moskouse politie-academie, waar ze bij haar collega's bekendstond als een briljante, maar oerdegelijke luitenant-kolonel. Verslaafd aan de mentholsigaretten. Niet gediend van flirten. Twintig jaar analyseerde ze misdaadstatistieken en daderprofielen, en publiceerde het ene na het andere hoog-theoretische werk. Voorkoming van recidive bij gewelddadige criminelen, heette haar proefschrift uit 1986.

Kort na de val van de Sovjet-Unie vroeg een collega of ze een eigentijdse gids voor de misdaadbestrijding wilde schrijven. De Russische samenleving raakte op drift, het ideologisch kompas was dolgedraaid en de slimste rechercheurs gingen werken als private eye voor de pioniers van de vrije markt. Er was dus behoefte aan een nieuw handboek. De luitenant-kolonel knikte en negentien dagen later leverde ze het manuscript in.

Deze prestatie kwam de Moskouse uitgeverij Eksmo ter ore, een nieuwkomer in het boekenvak die in de 150 miljoen gedesoriënteerde Russen een markt zag voor detectives waarin het recht zegeviert. Lezen had de homo sovieticus ondanks de censuur immers nooit afgeleerd. Uit enquêtes bleek steevast dat Russen niet alleen meer dronken dan Europeanen, maar ook meer lazen. De kameraden kenden hun eigen variant van het Dubbeltjesfonds: wie oud papier inleverde kreeg een boek cadeau. Maar nu, zonder staatsmonopolie op de goede smaak, oogde de Russische lezersmarkt als een onafzienbaar braakland van negen tijdzones breed.

Samizdat, illegaal gedrukte dissidentenlectuur, was niet meer leuk, want legaal geworden. De Goelag-literatuur kon wachten, er moest een inhaalslag op het Westen worden gemaakt. Wat las men ginds? De Aanslag van Harry Mulisch verscheen in het Russisch als Moezjkoi Soezjet: een thema speciaal voor mannen. De vertaalde Agatha Christies deden het beter, maar ook zij bleek een eendagsvlieg. De Russen zochten een auteur die hen door hun eigen maatschappij kon loodsen.

En dus wendde Eksmo zich tot de snelschrijvende luitenant-kolonel: Of ze zich niet eens aan fictie wilde wagen? Op haar flat in Moskou bedacht ze haar pseudoniem (Marinina), haar eigen Sherlock Holmes (majoor Nastja Kamenskaja) en haar eerste thriller (Samenloop van Omstandigheden). Dat was in 1993 en inmiddels heeft ze Nastja Kamenskaja, haar alter ego, in totaal twintig keer laten opdraven in evenzoveel detectives. Gezamenlijke oplage: zeventien miljoen.

Marinina is inmiddels een ster met een eigen agent en een eigen website (www.marinina.ru). Een van de glossies uit de rekken van Pegasus rekent haar bij de top 25 van meest invloedrijke Russen. In elke metrocoupé zit wel een Moskoviet over een van haar vijftig-roebel-romannetjes gebogen (vijf gulden). ,,Heb je het al gehoord'', gonst het over de roltrappen van de ondergrondse, ,,Marinina wordt nu ook verfilmd.''

In Italië is de schrijvende criminologe met een promotie-hype van twee miljoen dollar op de bestsellerlijsten geparachuteerd. De Franse Marinina is uit, en volgende week verschijnt bij uitgeverij Luitingh Sijthoff de Nederlandse vertaling van haar debuut, onder de titel: De hand van een moordenaar.

Maar wat maakt Marinina tot veruit de bestverkopende Russische auteur van de jaren negentig?

Mooi geschreven is De hand van de moordenaar niet. Het kent geen ingenieus plot, geen verrassende wendingen. Het is evenmin een klassieke whodunnit want de verdeling good guys/bad guys ligt van meet af aan vast en verandert niet meer. De lezer is er 251 pagina's lang getuige van hoe de sympathieke want o zo menselijke Nastja Kamenskaja, het brein van de afdeling moordzaken van de Moskouse politie, een buitengewoon lastig cryptogram oplost.

Dat is alles, ware het niet dat Nastja/Marinina ons en passant het door corruptie aangevreten skelet van Rusland toont. Tussen de regels door is ze chroniqueur van haar tijd. En onbedoeld biedt ze een handleiding voor de beginnende crimineel. Want wat kost nou een keurig verzorgde, geruisloze huurmoord in Moskou?

,,Ongeveer net zoveel als een knappe auto. Dus reken zelf maar uit en vergeet de inflatie niet.''

,,Een Lada of een buitenlandse auto?''

,,Een buitenlandse natuurlijk. Dit is het puikje onder de huurmoordenaars. De gewone zijn stukken goedkoper.''

Majoor Nastja Kamenskaja is niet bepaald een macha. Rijdt geen auto, kan amper tien meter rennen. Zit het liefst met haar voeten in een teiltje koud water. Uit haar mijmeringen rijst een zedenschets op van het hedendaagse Rusland, waar hoge ambtenaren ,,in de commercie of de corruptie gaan'' en de beste leden van het arrestatieteam emplooi vinden als bodyguards van diegenen die ze eigenlijk hadden moeten inrekenen.

Maar het meest lucide is Marinina als ze de anatomie van het Russische gangsterdom bespreekt. Neem het verschijnsel kompromat. Dat is gangbaar Russisch voor `compromitterend materiaal'. Je verzamelt het over iedereen waar je een hekel aan hebt en stopt het in een map of koffertje. Het is een kostbaar bezit, je kunt er carrières mee breken door het uit te strooien in de pers. Maar dat is eigenlijk zonde: beter nog kun je je vijand ermee afpersen en treiteren tot-ie groen en geel ziet en een kogel door zijn kop jaagt. Of een huurmoordenaar op je af stuurt. In Marinina's debuut gebeurt dat laatste tot twee keer toe.

Haar staalkaart van de afpers-, omkoop-, en chantagepraktijken (en hun verspreiding over alle geledingen van de maatschappij) legt pijnlijk bloot waarom de meeste zakenlui en politici in haar land niet deugen. `Als ik het niet dacht', roepen haar lezers verrukt uit. Voor de meeste Russen is het demarcatielijntje tussen fictie en non-fictie allang uitgewist. En dat is niet zo'n wonder: een Russische krant is niet fantastischer dan een Marinina.

Wie Marinina vraagt waar ze na twintig bestsellers haar inspiratie vandaan haalt, krijgt te horen: ,,Och, verhalen genoeg.'' Haar laatste, Requiem, gaat over een popdiva uit de Moskouse showbizz die, om haar carriere te redden, in het huwelijk treedt met een artiest ,,die twee keer zo jong is als zij''. En weer gaat er een vonk van herkenning door haar lezersschare: ,,Dat is Alla Poegatsjova.''

Onder immigranten

Nu wil de ironie dat de Russische klanten van boekhandel Pegasus in Amsterdam in veel opzichten lijken op weggelopen karakters uit de boeken van Marinina. Bedrijfsleider Wim Bosch omschrijft ze als ,,op het oog kapitaalkrachtige Russen en Russinnen'' die de kast met klassiekers voorbij lopen en direct afstappen op de lifestyle-bladen.

Van de Russische emigrés in Nederland is nauwelijks iets bekend, behalve dan dat ze met buitensporig gemak onroerend goed opkopen. Volgens een rapport van de Centrale Recherche Informatiedienst betalen ze het liefst contant, zonder het gedoe van een hypotheek. Hoe deze Russen aan hun geld komen is een raadsel.

Maar of het nu gaat om louche biznizmeni, prostituees op de Wallen of Russinnen die uit liefde of om economische redenen met een Nederlander zijn getrouwd, stuk voor stuk leven ze hun eigen roman. Materiaal genoeg voor een 21ste Nastja Kamenskaja-thriller, met als mogelijke titel Onder immigranten. De geniale politiemajoor zou haar landgenoten die met hun illegaal vergaarde fortuin zijn gevlucht achterna kunnen reizen. Van het Meer van Lugano (Zwitserland heeft deze zomer 24 bankrekeningen van Russen geblokkeerd) naar de wolkenkrabbers van Wall Street (waar de FBI aan het spitten is naar het witwassen van minstens 4,2 miljard dollar uit Rusland) en de Gouden Bocht in Amsterdam. Misschien zou het de ultieme Marinina kunnen worden, waarin Jeltsin als capo di tutti capi wordt ontmaskerd. In ieder geval biedt het New-Yorkse witwasschandaal volop aanknopingspunten: de tentakels van deze `fraudezaak van de eeuw' reiken tot binnen de Kremlinmuren.

De Nieuwe Russen, in welk buitenland zij zich ook bevinden, zouden zichzelf zeker herkennen. Een gegarandeerde bestseller. Daarmee is niet gezegd dat de Russen in Nederland die hun bontgekafte Marinina's bij Pegasus betrekken allemaal hoogvliegers zijn. Dat blijkt niet het geval. De laatste twee jaar heeft zich aan het Singel namelijk een nieuwe categorie Russische Marinina-fans gemeld: zij die hebben geprobeerd om in één klap rijk te worden, maar die daarin niet zijn geslaagd.

Wim Bosch aarzelt of hij de identiteit van deze klantenkring, en daarmee een van zijn bedrijfsgeheimen, zal prijsgeven. Hij bewandelt de omweg van de anekdote: twee jaar terug was Alla Poegatsjova — die voor Rusland uitkwam op het Eurovisie Songfestival — te gast bij Paul de Leeuw. Bosch kon het niet laten om haar in de kleedkamer op te zoeken, waar hij zichzelf introduceerde als de importeur en distributeur van haar biografie. ,,Ik kan u zeggen dat met name veel van uw landgenoten in onze gevangenissen er troost bij vinden'', vertelde hij de zangeres. Alla had opgekeken en hem een glimlach toegeworpen.

Kort na de komst van de glossies, die zelfs `de Rus uit de polder' naar Pegasus lokte, meldde zich een nieuw slag grootafnemers van Russische pulp: de asielzoekerscentra en de huizen van bewaring. Die vroegen of Pegasus hen kon voorzien van thrillers en zwijmelliteratuur in het Russisch en Servo-Kroatisch. ,,Dat was nieuw voor mij'', zegt Bosch. In 1995 had hij voorspeld dat de Russen kwamen en dat ze zijn boekenbedrijf aan het Singel drijvende zouden houden. Maar dit had hij niet voorzien: dat een substantieel deel van de gevangenispopulatie in Nederland Slavische talen zou spreken. ,,De onvrijwillig in Nederland verblijvende Russen en Joegoslaven zijn goed voor een aanzienlijk deel van onze omzet'', zegt Bosch.

Het was de zoveelste salto in het wonderbaarlijke leven van Pegasus. Eentje die minder vreemd is voor wie bedenkt dat het cellencomplex van het Joegoslavië Tribunaal in Den Haag langzaam volloopt, of dat de Oekraiense en Russische hoertjes eens in de zoveel tijd van straat worden geveegd. Een van de opmerkelijkste bestellingen kreeg Bosch dan ook uit het Verwijdercentrum Ter Apel, waar uitgeprocedeerde asielzoekers op hun uitzetting wachten. ,,Wij zijn onze bibliotheek aan het aanvullen. Kunt u voor dat en dat bedrag boeken leveren waar Oost-Europese vrouwen van houden?'' Uiteraard bestond het door Pegasus samengestelde pakket in hoofdzaak uit Marinina's.

Als een moederfiguur op de achtergrond blijkt de Moskouse veelschrijfster de Russische kapitaalvluchtelingen en de al dan niet gevallen gelukszoekers in de diaspora met elkaar te verbinden.

Na de verzamelde werken van Lenin en Stalin, de memoires van Sacharov en de Russische Playboy past de Nederlandse vertaling van Marinina uitstekend in de etalage van Pegasus. ,,Vroeger gleed de Sovjet-Unie via deze winkel Nederland binnen'', zegt Bosch. ,,Tegenwoordig bepaalt de klant op welke wijze Rusland de zaak in- en uitstroomt.''

Vanaf de promotiefolder, die al op de toonbank ligt, kijkt Marinina haar nog te veroveren Nederlandse publiek quasi-mysterieus aan, over de rand van een ouderwetse Sovjet-bril.