Na Plato

Samengevat: Plato stelt zich een grotbewoner voor. Deze mens, het zal wel een man zijn, is daar geboren, zijn ouders zijn verdwenen, hij is niet opgevoed maar zijn groot verstand stelt hem in staat tot zeer veel begrijpen hoewel niet alles. De natuur heeft hem omringd met de elementaire levensbehoeften. Zijn spelonk heeft één grote opening naar het oosten. 's Ochtends vroeg lopen er mensen langs die hij niet kan zien, maar de zon projecteert hun schaduw op de tegenover liggende wand. De grotbewoner is ervan overtuigd dat alle mensen plat zijn, behalve hij, die het extra van de derde dimensie heeft.

Het is in het genre `verhalen om verder over na te denken' een van de beste. Ik hoorde het voor het eerst van mijn vader, toen ik een jaar of tien was. Werd de grotbewoner tenslotte gered? Wat deed hij toen hij ontdekte dat alle mensen drie dimensies hebben? Op de vlucht slaan, terug naar de grot? De goden zegenen omdat hij niet alleen was? Beetpakken, iedereen op wie hij de hand kon leggen? Of, omdat hij uit het brein van Plato was gekomen, verder denken. Dan zou hij tot de slotsom zijn gekomen, misschien, dat onder bepaalde omstandigheden de mens door zijn schaduw wordt aangekondigd. De schaduw is het voorbericht van het verschijnen. Niet zo ver gezocht. In het Nederlands zeggen we: grote gebeurtenissen werpen hun schaduw vooruit.

Dit stukje gaat over de evolutie van de schaduw. Plato's grotbewoner maakte een vergissing; hij kon niet anders. Hij wist twee dingen niet: dat de schaduw een lichtverschijnsel is, en dat dit onder zekere omstandigheden wordt geïnterpreteerd als een aankondiging. Voordat Janet Leigh in Psycho onder de douche het leven verliest, verschijnt op het douchegordijn niet meer dan een ogenblik maar lang genoeg de hand van de moordenaar. Als ik me vergis, zegt het al iets over de functie van de schaduw bij het opwekken van spanning. De scènes waarin de schaduw onheil aankondigt, zijn waarschijnlijk niet te tellen.

Toch is dat maar één functie van de schaduw. Bij de zonsverduistering hebben veel mensen, zoals ze later vertelden, zich niet kunnen onttrekken aan een kosmische betekenis van de schaduw, wat die dan ook verder mocht zijn. De schaduw, in zijn algemeenheid, is altijd een aankondiging, wekt nieuwsgierigheid, spanning, verlangen of angst. Er is een film denkbaar die alleen uit naderende schaduwen bestaat. Met goed gekozen geluiden zou dat een spannende filmn kunnen zijn, zelfs als alle intrige eraan zou ontbreken. Vergelijk het met het toneelstuk van Wim T.Schippers, Stemmen, waarin ook veel lijkt te gebeuren zonder dat je er een flauw idee hebt van wat er aan de hand is.

Nu maakt deze redenering een sprong. Weet je wel, zei de psycholoog/columnist Theo IJzermans, die ook jazzkenner is, dat de dj langzamerhand belangrijker wordt dan de muziek? De diedzjee, de disk jockey. De eerste dj die ik heb gehoord, oefende zijn vak uit aan boord van het schip Veronica. Voor wie gewend was aan niets anders dan de verzuild-uitgestreken stemmen van de Hilversumse omroepen, was het een nagekomen staartje van de Bevrijding. Later ben ik hem tegengekomen, Lex Harding, en dat heb ik hem toen verteld. `Ach', zei hij, `ik ben maar een eenvoudige platenjasser.'

Intussen gingen de dj's harder praten, schreeuwen, tekeer, en ze drukten zich uit, in wezen, ook uit in sjablones, precies als hun collega's van de zuilen. Met dit verschil - was mijn indruk - dat nu degenen die het meeste kabaal maken, het beroemdst worden. Intussen ga je naar popconcerten voor de dj's. Het zwaartepunt verschuift van het aangekondigde naar de aankondiger. Met een beetje goede wil kun je het in overeenstemming brengen met Marshall McLuhan's The medium is the message.

Het gaat over de functie van de schaduw. Senator Joseph McCarthy, genie in het genereren van zelfpubliciteit, was de eerste die een persconferentie hield om een persconferentie aan te kondigen. De schaduw die een schaduw vooruit wierp. Er is geen grote gebeurtenis meer die zich kan voltrekken zonder dat er eerst vakkundig aan de vooruit geworpen schaduw is gewerkt. Daarvoor hebben we een betrekkelijk nieuw woord: hype. Dóórdenkend, naar het voorbeeld van Plato, kom je tot de ontdekking dat er een paradoxale toestand ontstaat. Niet de grote gebeurtenis werpt zijn schaduw vooruit. De schaduwmaker werpt als het ware zijn licht op de grote gebeurtenis en verandert al doende in de grote gebeurtenis zelf. De grote gebeurtenis is er voor de schaduwmaker. Als je de grotmens van Plato was, zou je tot de conclusie kunnen komen dat je je uiteindelijk toch niet hebt vergist: ze zijn werkelijk plat.