Je kunt 't, je bent ervoor gemaakt!

Het is dezer dagen in veel sectoren niet gemakkelijk om een nieuwe arbeidskrachten te komen. Waar zouden die te vinden zijn? Onder de werklozen of de WAOers? Dat blijkt om allerlei redenen niet eenvoudig. De zogenaamde arbeidsreserve lijkt meer mogelijkheden te bieden.

De schaarste op de arbeidsmarkt blijft nijpend en zal nijpender worden nu vrijwel alle planninginstanties tenminste tot het jaar 2001 rooskleurige economische groei voorspellen. Dat leidt tot opvallende situaties. Margreet de Groot van FNV Bondgenoten in Rotterdam kan erover mee praten. De regionale vestiging van de Duitse elektronica-winkelketen Conrad kampte tot voor kort zeer met de arbeidskrapte. Er werd zelfs duizend gulden betaald voor het aanbrengen van een nieuwe medewerker. Het mocht niet baten. Het bedrijf sloot een maand geleden zijn deuren en De Groot moest werken aan een afvloeiingsregeling.

,,Nog maar net was ik begonnen met rekenen toen elektronica-concurrent Correct me belde'', vertelt De Groot. ,,We hebben gehoord dat er Conrad-mensen uit moeten, zeiden ze. Om hoeveel gaat het? Vijftig, antwoordde ik. Hebben we dringend nodig, zei de man van Correct. Wilt u ze zo snel mogelijk langssturen?''

Intussen hebben de luttele jaren geleden nog populaire `oprotpremies' lang en breed plaatsgemaakt voor `wegkooppremies'. Directies weten niet meer waar ze het zoeken moeten. Dus wordt er vaker geld ingezet. Zo werd vorige maand nog bekend dat Rotterdamse ziekenhuizen via het bureau Interchange Recruitment elders gespecialiseerde verpleegkundigen werven die dan een `transfersom' van 2500 gulden ontvangen. Het grote Dijkzigt bleek een van de begunstigden. De landelijke vereniging van ziekenhuizen was not amused. Ook niet na de als geruststellend bedoelde melding van directeur Kooimans van Interchange dat nooit in de regio van de opdrachtgever wordt weggekocht.

Behalve met transfersommen wordt ook gewerkt met overtuigingskracht. Naar verluidt mochten voormalige werknemers van Unilever al een telefoontje uit Rotterdam ontvangen met het vriendelijke verzoek eens te komen praten met het oog op een come back. In de bouwnijverheid is de personele kommer en kwel zeer groot. Regiebouw te Katwijk timmert aan de weg met een originele secundaire arbeidsvoorwaarde: gratis lidmaatschap van de FNV. Collega Rikxoort uit Dordrecht belooft nieuwe bouwvakkers een snoerloze schroef/boormachine plus decoupeer- of cirkelzaag ter waarde van 900 gulden. Het resultaat houdt volgens een woordvoerder van Rikxoort niet over. Op 300 personeelsleden blijven er 200 (!) vacatures. Dus is het bouwbedrijf een eigen opleiding begonnen waar een veertigtal dove, lastig opvoedbare of anderszins gehandicapte jongeren worden getraind. ,,Iedereen is welkom'', aldus de zegsman, ,,als het tussen de schouders maar goed zit.''

Ook het buitenland wordt weer een lonkend perpectief. Niet dat er, zoals in de jaren zestig, weer grootschalig gastpersoneel wordt geronseld in Noord-Afrika of het Nabije Oosten, maar toch. In Brabant werken sinds kort Ierse betonvlechters, de gemeente Den Haag werft huisartsen in België, terwijl er in Deventer scholen zijn die leraren werven in Duitsland.

De meest recente vacature-cijfers van het CBS gaan over het eerste kwartaal van dit jaar en toen steeg het aantal met maar liefst 22.000 naar een nieuw vaderlands record van 146.000 vacatures. De handel ging aan kop met een extra vraag naar 6000 verkopers en verkoopsters, terwijl er al zo'n 23.000 `gevraagd'-briefjes in winkeletalages en arbeidsbureau hangen. De horeca was de tweede stijger met 4000 extra vacatures en dat was deze zomer op menig terras te merken. Nummer drie is de bouw met 3000. In branches als ICT, zorg en onderwijs blijft de personele nood evenzeer hoog.

Het aantal werklozen/ingeschreven werkzoekenden lijkt de meest voor de handliggende vijver waarin de speurders naar personeel op jacht kunnen. Helaas blijkt het water in die vijver knap troebel. Volgens het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) zijn er nu 207.000 werklozen. Maar Arbeidsvoorziening komt uit op 348.000. En eind vorig jaar stonden er 660.000 niet-werkenden bij de arbeidsbureaus ingeschreven van wie ruim de helft langer dan een jaar en een kwart langer dan vijf jaar. De helft van dit bestand resideert in de zogeheten `fase 4' wat staat voor nauwelijks of niet bemiddelbaar.

De vangsten uit deze nogal in omvang variërende vijver van werklozen/ingeschreven werkzoekenden blijven getuige de oplopende aantallen vacatures ondermaats. Zelfs nu de overheid met vele miljarden aan `reïntegratie-geld' voor goudgerand aas zorgt. Hoe dat komt is die overheid blijkbaar zelf ook een raadsel. In haar vorige week naar de Tweede Kamer verstuurde nota klaagt het ministerie van SZW steen en been over de slechte cijfermatige onderbouwing van het begeleidings- en reïntegratiebeleid.

De weer uitdijende WAO, waarin nu al weer ruim 900.000 mensen zitten, is in theorie ook een reservoir voor (terugkerende) arbeid. Maar gerichte wervingscampagnes van onder meer de metaal- en de bouwindustrie leverden het afgelopen jaar bar weinig op.

Een eerste probleem daarbij is dat de uitvoeringsinstellingen voor de sociale zekerheid, ofwel uvi's, zich vooral concentreren op claimbeoordeling en uitkering van sociale voorzieningen als WAO. Maar over zaken als samenstelling van het WAO-bestand, pakweg het aantal 35 tot 45-jarige arbeidsgehandicapten met een lbo-opleiding, kan de uvi weinig melden. Die gegevens zitten in de uvi-dossiers en zijn niet systematisch verwerkt in de computer.

Een tweede probleem is dat het Landelijk Instituut voor de Sociale Verzekeringen (Lisv), dat de uvi's `aanstuurt' en verantwoordelijk is voor het statistisch bijhouden van het arbeidsongeschiktenbestand, er een tamelijk beperkte taakstelling op na houdt. Het kan desgevraagd alleen cijfers bieden over totale aantallen deels en geheel arbeidsongeschikten. Dat bleken er afgelopen december 904.809 te zijn (van wie bijna eenderde deels arbeidsongeschikt is). Aanstaande december zal dat, zo schat het Lisv, zijn opgelopen tot 924.000. Maar cijfers over WAO'ers die al weer (deel)werken of die rijp zijn voor reïntegratie in het arbeidsproces bestaan simpelweg niet. Een Lisv-zegsman erkent de leemte. En daar blijft het om onnaspeurlijke reden bij.

Vanuit dat cijfermatige vacuüm ontspruiten de meest uiteenlopende taxaties. Zo berekende FNV-voorzitter Lodewijk de Waal in het FNV Magazine van 12 augustus j.l. dat er na aftrek van jonge gehandicapten, 55-plussers en al werkende WAO'ers ,,310.000 arbeidsongeschikten overblijven waar je je inspanningen op moet richten''. Maar de onderzoeksinstellingen TNO Arbeid en As/tri schatten `het aantal echte WAO'ers dat voor reïntegratie in aanmerking komt' onlangs in een gezamenlijk onderzoek op slechts 31.000 à 40.000. Het regeringsbesluit van medio augustus om 10 miljard gulden te reserveren voor de reïntegratie van arbeidsongeschikten vertoont daarmee alle gelijkenis met een sympathieke slag in de lucht.

De werkgever, die er niet in slaagt zijn personeelstekorten aan te vullen vanuit de werklozen- en arbeidsongeschiktenbestanden, heeft nog een derde optie: de verborgen arbeidsreserves, zoals herintredende vrouwen, ouderen, ex-gedetineerden of afzwaaiende militairen. Uit het feit dat die reserves `verborgen' worden genoemd, blijkt al dat ze lastig zijn te vatten. Het onderzoeksbureau EIM kwam onlangs op basis van een telefonische enquête uit op één miljoen. Het CBS hanteert een zelfde schatting.

De Tilburgse hoogleraar Jan van Ours heeft zo zijn twijfels. Hij schreef onlangs in een column in het blad ESB dat als consumenten wordt gevraagd of ze jam of ham op brood zouden willen ze meestal ham antwoorden. Maar als je ze vraagt wat ze echt op brood doen dan wordt jam vaker genoemd. Anders gezegd, de `hamvraag' is te vrijblijvend. Jam is niet zo duur als ham en pas als de kosten worden meegewogen is de vraagstelling zinvol. Hetzelfde geldt natuurlijk voor de vraag aan een baanloze of zo iemand een baan wil. Dat is ook te vrijblijvend, want aan een baan kleven ook kosten. Van Ours: ,,Van de miljoen genoemde baanzoekers is een groot deel niet op korte termijn beschikbaar.''

Toch komen er – door de nood gedwongen – steeds meer pogingen om uit die verborgen arbeidsreserves te putten. Lang niet altijd zonder resultaat. Tineke Netelenbos stuitte in 1997 als staatssecretaris voor Onderwijs op veel scepsis toen ze tienduizenden ex-leerkrachten schriftelijk uitnodigde een terugkeer te overwegen. Toen er 17.000 positief reageerden, werd Career Center Onderwijs opgericht, een samenwerking tussen Manpower en ABP/Uszo. Volgens projectleider Ruud van der Star bezochten het afgelopen najaar 5000 belangstellenden 20 regionale voorlichtingsbijeenkomsten. ,,Sindsdien zijn duizend herintredende leerkrachten in het basisonderwijs geplaatst'', aldus Van der Star. ,,Enkele honderden herintreders volgen nu een opfriscursus en nog eens duizend zijn dit schooljaar aan een nascholingscursus begonnen.''

De Arbeidsvoorziening in Zuidoost-Brabant ondernam eind vorig jaar een soortgelijke poging onder de wervende naam Ruim Baan met als doelgroep niet bij arbeidsbureaus ingeschreven niet-werkende vrouwen. ,,Terwijl we hier worstelen met vele vacatures bleek uit onderzoek dat we in Zuidoost-Brabant een stille arbeidsreserve van zeker 40.000 mensen hebben, onder wie 32.000 vrouwen'', vertelt projectleidster Marion Heemskerk. ,,Op die mogelijk herintredende vrouwen hebben we ons gericht met een uitgebreide reclamecampagne. Met leuzen als `Je kunt 't....je bent ervoor gemaakt', probeerden we vrouwen aan te spreken op hun behoefte aan zelfontplooiing''. Afgelopen januari volgde een tweede actie met folders in de bus, telefonades en boodschappen op de lokale radio.''

Uiteindelijk kwamen er zo'n 2000 reacties, waarvan tweederde uit de doelgroep. Van hen zijn er nu bijna 100 aan de slag en binnenkort volgen er nog ruim 300 vrouwen. Het gaat merendeels om 40-plussers die ook nog in deeltijd werken. ,,Ik heb er zelf twee met een duobaan in dienst genomen'', vertelt Heemskerk. Zij omschrijft haar actie als `een groot succes'.

Uitzender Manpower richtte zich onlangs op weer een andere doelgroep in die `verborgen arbeidsreserve', namelijk de 45-plussers. Hoezo? ,,Arbeidsvoorziening in Zuid-Holland stelde vast dat een kwart van de werklozen daar ouder dan 45 jaar was'', aldus een zegsman van Manpower. ,,In onze bakken was dat 5 procent, dus bereikten we die groep kennelijk niet. Daarom vormden wij speciale afdelingen voor 45-plussers.''

Daar krijgt de oudere uitzendkracht speciale aandacht van een oudere intercedent en wordt gekeken naar zaken als scholingsbehoefte, vaardigheid in het solliciteren en de benodigde begeleiding in een nieuwe baan. Het 45-plusinitiatief begon begin dit jaar in Apeldoorn en is inmiddels uitgebreid naar zeven andere plaatsen. ,,Het inwerken gaat vaak wat stroever'', vertelt Frank Holleman van Manpowers 45-plusproject op het Amsterdamse Museumplein. ,,Maar ze brengen natuurlijk veel werkervaring mee en we hebben er dit jaar in Amsterdam al 50 geplaatst. Ze blijken vaak uiterst gemotiveerd, op het fanatieke af.''

    • Ferry Versteeg