Flatland

Het eigen lichaam vormt al sinds jaar en dag een belangrijke inspiratiebron voor schilders, beeldhouwers en fotografen. Wat is er immers praktischer dan een model dat altijd in het atelier aanwezig is en precies doet wat jij wilt? Dat moeten ook de kunstenaars gedacht hebben die vanaf de jaren zestig met het toen gloednieuwe medium video gingen werken. Er is naar mijn weten geen kunstvorm waarbij zo uitbundig met eigen lijf en leden geëxperimenteerd is als bij videokunst. Van de feministische video's van Lydia Schouten en de onderzoekende tapes van Bruce Nauman tot de hedendaagse filmpjes van Pipilotti Rist: in dertig jaar tijd is het al dan niet naakte lichaam door videokunstenaars op alle mogelijke manieren in de strijd gegooid. Het grote verschil met geschilderde of fotografische zelfportretten is dat de kunstenaar in een video geen statische houding aanneemt. Hij poseert niet alleen voor de camera (de spiegel), maar speelt ook de hoofdrol in een verhaal. Vaak is het daarbij moeilijk te onderscheiden of dat verhaal op fictie of werkelijkheid gebaseerd is.

In de video's van het kunstenaarsduo A.P. Komen en Karen Murphy draait het voortdurend om de vraag of wat je ziet verzonnen of echt gebeurd is. Je wordt als toeschouwer deelgenoot gemaakt van iemands privé-leven, je luistert intieme gesprekken af en hoort boodschappen op antwoordapparaten die niet voor jouw oren bestemd lijken. De voyeuristische, documentaire-achtige stijl van de films en de natuurlijke manier waarop de kunstenaars acteren, maken dat je onmiddellijk gelooft dat de scènes over hun `echte leven' handelen.

In hun nieuwe installatie A Soft Whisper (1999), te zien in de Utrechtse Flatland Galerie, vertelt een serie videostills het verhaal van een moeizame liefdesrelatie. We volgen een man en een vrouw (de kunstenaars) die zich mobiel telefonerend op straat of in de trein begeven. Flarden van hun persoonlijke telefoongesprekken zijn te volgen door middel van de ondertiteling op de foto's. De man worstelt schijnbaar met een drankprobleem en belooft steeds te zullen veranderen (,,No, I mean it. I've been a complete shit''). Maar alle mooie beloftes ten spijt, eindigen de gesprekken tussen de twee telkens weer met kwetsende woorden.

De geloofwaardigheid van de video's van Komen en Murphy is zo groot, dat zelfs wanneer zij gebruik maken van de meest clichématige conversaties uit Britse soapseries als Eastenders, ze er toch in slagen een herkenbaar en overtuigend verhaal te vertellen. In de video Love Bites, een elf minuten durend filmpje uit 1998, ontvouwt zich een complete liefdesgeschiedenis, van de eerste schuchtere ontmoeting tot het overspel en de onvermijdelijke breuk. De oorspronkelijke scènes zijn door het duo nagespeeld, maar wel is gebruik gemaakt van de originele, van televisie opgenomen oneliners. Vooral de laatste scène, waarin Karen Murphy eenzaam langs het strand loopt terwijl Elvis met zijn melodramatische stem `Walk on' zingt, is aangrijpend. Of het liefdesdrama nu wel of niet op persoonlijke ervaringen is gebaseerd, moeilijk is het niet om in Love Bites iets van jezelf te herkennen.

Ook Jans Muskee, de andere exposant in de Flatland Galerie, speelt zelf de hoofdrol in zijn getekende voorstellingen (een fictieve rol weliswaar, van een door seks geobsedeerde man). En ook zijn werken gaan over de moeizame relatie tussen mannen en vrouwen. In tegenstelling tot Komen en Murphy is hij echter niet op zoek naar situaties die uit het leven gegrepen zijn, maar lijkt hij de toeschouwer juist van zich te willen vervreemden.

Op het eerste gezicht lijken zijn grote krijt- en potloodtekeningen vrij alledaagse situaties te verbeelden. In de fotorealistische werken zijn oer-Hollandse en uiterst herkenbare details te ontdekken - een Bona-kuipje op het aanrecht, een zwarte opoefiets, een geel nummerbord. Maar bij nader inzien is de manier waarop de personages met elkaar omgaan op zijn zachtst gezegd verontrustend. Apathische vrouwen lopen nietsvermoedend achter winkelwagentjes of buggy's, achtervolgd door hitsige mannen die hun gulp al opengeritst hebben. Schijnbaar onaangedaan laten ze zich in het openbaar door de identiek geklede mannen betasten. Ouders bedrijven de liefde op de keukenvloer terwijl hun kinderen braaf op een stoeltje zitten te wachten, en stelletjes hebben zonder enige vorm van genegenheid seks op de bank.

Muskee is een acteur in de door hem verzonnen vertellingen. Van zelfportretten in traditionele zin kun je in zijn geval niet spreken; de kunstenaar gebruikt zijn lichaam slechts als materiaal. En als er al een spiegel wordt voorgehouden, dan reflecteert daarin niet zijn eigen gezicht, maar hoogstens zijn visie op een kille en geperverteerde maatschappij.

Tekeningen van Jans Muskee en video's van A.P. Komen en Karen Murphy t/m 25/9 in Flatland Galerie, Lange Nieuwstraat 7, Utrecht. Wo t/m za 12-17u.