Een bedachtzame prins

Begeleid door de muziek van Henry Purcell vertelt acteur Joop Keesmaat het verhaal van Dido en Aeneas. ,,Soms is Aeneas van streek door de dood van een vijand, dat vind ik mooi.''

,,Goed zo, Joop'', zegt regisseur Peter Sonneveld tegen acteur Joop Keesmaat. ,,Alleen niet wijzen maar kijken! Kijken is ruimtelijker dan wijzen.'' Joop Keesmaat haalt diep adem en kijkt. Naar het paard voor de poorten van Troje. En hij vertelt.

Het verhaal van Dido en Aeneas gaat ongeveer zo:

Dat paard brengt Troje ten val en de Trojaanse prins Aeneas vlucht met de zijnen uit de brande

nde stad. De godin Venus, zijn moeder, beveelt hem een nieuwe stad in het westen te stichten: het toekomstige Rome. Zeven jaar zwerft Aeneas over de woelige baren. Dan landt hij in Carthago, waar koningin Dido heerst. De koningin en de prins worden verliefd op elkaar, maar Aeneas móet die stad stichten en gaat de zee weer op. Zonder Dido, die wanhoopt en zelfmoord pleegt. De vloek van de stervende koningin vergezelt de Trojanen op hun verdere reis en wordt uiteindelijk vervuld. Want Rome zal geen ergere vijand kennen dan de stad van Dido: Carthago.

Vergilius' epos Aeneis, tussen de jaren 29 en 19 voor Christus geschreven, was vooral bedoeld als een loflied op Rome. De Romeinen moesten trots zijn op hun stamvader, de heroïsche Aeneas uit Troje. Ze moesten bereid zijn om net zo hard voor Rome te vechten als Aeneas had gedaan, met de zegen van een heleboel Griekse goden. Vergilius' kwistige gebruik van de Griekse mythologie verleende een mythische glans aan Rome's machtigste man: Octavianus, de latere keizer Augustus. Geen wonder dat gezagsgetrouwe classici de Aeneis altijd hebben bewonderd, terwijl de rebellen van de jaren zestig en zeventig het heldendicht verguisden.

Keesmaat en Sonneveld kiezen in Dido en Aeneas verteld voor een middenweg, voor een mild-kritische interpretatie. Hun bij het RO Theater gemaakte voorstelling omvat alleen de eerste vier Aeneis-boeken, waarin de held Rome nog niet heeft gesticht en hij dus ook nog geen oorlogen voert voor de dubieuze Romeinse zaak.

Ontheemd

,,Onze Aeneas'', meent Keesmaat na het repeteren, ,,is nog redelijk schoon. Dat hij in Italië het ene volk na het andere in de pan hakt, dat weet iedereen. Maar niet iedereen beseft dat hij ook een vluchteling is, een slachtoffer van de oorlog. Misschien ontwikkelt hij zich tot zo'n fervent patriot omdat hij weet wat het is om ontheemd te zijn.'' En Keesmaat, getogen in een platgebombardeerd Rotterdam, haalt een foto tevoorschijn, een oorlogsfoto uit de krant. Een jonge man draagt een oude man de puinhopen uit en de bergen in. Volgens het onderschrift gaat het om Albanezen in Kosovo. ,,Net Aeneas'', zegt Keesmaat, op de jonge man wijzend. ,,Aeneas gaat ook weg met op zijn rug z'n oude vader.''

Of Aeneas een goeie vent is? Joop Keesmaat weet het niet. ,,Hij leidt zijn volk in ballingschap en toont zich verantwoordelijk. Maar zijn verantwoordelijkheid botst met de liefde.'' Wat dat betreft lijkt Aeneas op Dido. ,,Ook Dido heeft de verantwoordelijkheid over een volk - en tegelijkertijd spreekt haar hart.'' Met een sceptische grijns peinst Keesmaat: ,,In de loop der eeuwen is Aeneas heel wat keren afgeschilderd als een lul want hij laat Dido in de steek en hij had toch zijn hart moeten volgen... Daar zit `m nou net het probleem! Volgt Dido haar hart wanneer ze zelfmoord pleegt? Of had ze pas echt haar hart gevolgd als ze haar volk in de steek had gelaten en met Aeneas was meegegaan?''

Dit ene weet Keesmaat wel: ,,Je leven geven voor een man is voor mij volstrekt ondenkbaar. Terwijl ik dol op mannen ben. Ik herinner me een jongen op wie ik verliefd was in Spanje. Ik zei tegen mezelf: `Wat een grote gevoelens, maar let op, je bent met vakantie! Volgend jaar kun je hem misschien nog zien, en dan? Er zit geen toekomst in. Want wat moet jij in Spanje doen? En wat moet die jongen in Nederland doen?''' Keesmaat zette een punt achter de relatie in de overtuiging dat de wereld vol is met potentiële liefdes.

Dat klinkt verschrikkelijk nuchter. Toch raakt Joop Keesmaat snel ontroerd. Ook, of juist, op het toneel. ,,We zijn het er wel over eens, de regisseur en ik, dat ik op het toneel niet moet huilen - als er gehuild moet worden moet het publiek dat doen en niet ik. Maar het komt regelmatig voor dat ik een adempauze moet inlassen om mijn tranen weg te krijgen. Bijvoorbeeld als Andromache haar mantel om Aeneas' zoontje heendrapeert en zegt: je lijkt op mijn eigen kind, dat zou nu ook zo oud geweest zijn. En dat Aeneas soms van streek is door de dood van een vijand, dat vind ik ook heel mooi.''

In hoeverre ontroeren personages die op cruciale ogenblikken doen wat hen bevolen wordt - door die krengen van goden? ,,Je kunt de opdrachten van de goden ook zien als taken die je jezelf oplegt. Ik vecht voortdurend met lijstjes waarop precies staat wat ik op één dag moet doen. Ik vind het onzin maar ik gehoorzaam er wel aan en ik voel me ongelukkig als ik m'n lijstje niet heb afgewerkt, en ik maak m'n lijstje altijd te lang.''

Op een verhevener jargon overschakelend: ,,Zoals Dido en Aeneas worstelen met het conflict tussen plicht en liefde, zo worstel ik met het conflict tussen plicht en plezier.'' In zijn werk kent Keesmaat die wrijving ook. ,,Soms slaat de balans te veel door naar de plicht. Dan valt mijn werk niet meer samen met mijn eigen motivaties en denkbeelden en behoeften. Op zulke momenten voel ik me een zak en zouden ze me met tomaten mogen bekogelen.''

Bourgeois-toneel

Een rest van het jaren-zeventig-radicalisme uit zijn langdurige engagement bij de socialistische theatergroep Proloog fluistert hem weleens in: `Wat een flauwekul, wat een bourgeois-toneel!'

,,Proloog is, wat anderen er ook van mogen zeggen, een gouden tijd geweest. De betrokkenheid, de gretigheid, het fanatisme waarmee we speelden, discussieerden, met het publiek op de vuist gingen... Het toneel en ik vielen daar samen; mijn leven en werk waren één.'' Bij het RO Theater, waaraan Joop Keesmaat nu tien jaar is verbonden, overviel dat heerlijke evenwicht hem tijdens het werken aan Angels in America van Tony Kushner. Keesmaat speelde daarin met een satanisch plezier de historische homohater Roy Cohn. ,,Angels in America ging over flikkers dus over mij. Over genoegens maar ook over zelfhaat en schuld.''

Angels in America was een gastregie van de Vlaming Guy Cassiers. Inmiddels vormt Guy Cassiers, samen met Alize Zandwijk, de artistieke leiding.van het RO Theater. ,,Cassiers'', zegt de 56-jarige Keesmaat, ,,geeft mij het gevoel dat ik op de bühne niet voor gek sta.'' Aan het eind van dit seizoen staat hij, dan aan de kant van de Grieken, in het door Alize Zandwijk te regisseren Troje-stuk Oresteia. Als alles goedgaat tenminste. ,,Ik heb Alize gezegd: `Ik ben bang voor je. Want ik ik weet niet of ik niet te verlegen en te angstig ben voor wat jij van me vraagt.' In haar bloed-, zweet- en tranenregies moet een acteur zich schaamteloos geven, terwijl ik meer bedachtzaam ben.''

Extreem bedachtzaam, op het neurotische af, was Joop Keesmaat in de Cassiers-productie Anna Karenina. Wat hield zijn Karenin zich in tegenover zijn overspelige Anna, wat bleef die man in de plooi! Ook verteltheater heeft iets bedachtzaams, en ervaring met het genre deed Keesmaat onder andere op in Dichter en de stad en Ovidius' Metamorfosen. De Metamorfosen en de teksten voor Dido en Aeneas verteld zijn allebei vertaald door Marietje d'Hane Scheltema. ,,De adem die Marietjes verlengde alexandrijnen geven'', zegt Keesmaat, ,,is voor mij heel prettig. Haar vertaling is poëzie met de losheid van proza.'' Eerder vertelde Keesmaat de Aeneis voor een heel klein publiek. Nu komt er een grootschaliger versie, in een dramatisch decor van Griekse zuilen. Vijf musici, stuk voor stuk strijkers, zullen Vergilius' tekst accentueren met muziek van de Dido-en-Aeneas-freak Henry Purcell.

Bij aanvang van de repetitie zijn de strijkers er nog niet en Keesmaat staat wat verloren tussen de Griekse zuilen. Dan zet hij de opmaat in tot Boek Twee: `Een ieder zweeg nu stil, vol spanning richtten zij hun blikken,/ Waarna Aeneas, hoog gezeten, zijn verhaal begon'. De angst die de acteur bevangen hield lost op in taal.

`Dido en Aeneas verteld' is van 10/9 t/m 4/12 te zien in het RO Theater, de Rotterdamse Schouwburg en op tournee. Inl. 010-4047070. Première 25/9.