Uitkijkpost op het verval van Rusland

Nergens wordt de teloorgang van Rusland zo pijnlijk zichtbaar als aan de grens met China. De Chinezen beheersen de handel. Toch is er nauwelijks plaats voor naijver – daarvoor zijn de gevoelens van lotsverbondenheid te diep.

,,Russen zijn goedhartige mensen. Zij hebben het heel moeilijk en zij bedriegen ons niet, en wij hen ook niet.'' Dit zeggen drie Chinese boerinnen uit de rijke kustprovincie Shandong in de stad Manzhouli op de grens van Chinees Binnen-Mongolië en het district Tsjita van het Russische Verre Oosten. Zij komen drie, vier keer per jaar met de trein of de bus naar een van de Chinees-Russische grenshandelscentra om in meegesleepte tassen en zakken hun goedkope textiel te verkopen. Het spul, vervaardigd in plattelandsfabriekjes, is van zo'n lage kwaliteit dat het niet voor export naar Zuidoost-Azië of het Westen in aanmerking komt. Zelfs de meer welvarende Chinezen in de kustprovincies willen het niet. De enige afzetmarkten zijn de buurlanden Noord-Korea, Birma, Vietnam, Mongolië en Rusland.

Manzhouli is samen met Heihe en Suifenhe een van de drie grote commerciële grensovergangen tussen China en Rusland, en de stad herbergt tevens het grootste grensspoorwegstation van het land. De Chinezen noemen het futuristisch de belangrijkste overgang in de `Euraziatische Intercontinentale Landbrug' van Dalian en Tianjin, de grootste havensteden van Noord-China.

Hier is treffend te zien hoe ingrijpend de verhoudingen tussen China en Rusland de laatste twintig jaar zijn gewijzigd. Aan de Chinese kant is alles nieuw; een nieuwe `poort van de natie' wordt opgefleurd met grote, fel rode karakters en het gouden landswapen. Aan de Russische kant is alles oud en in verval. Op een oud gebouw staan acht jaar na het uiteenvallen van het Sovjet-imperium nog steeds levensgroot de letters CCCP (USSR). De verf is afgebladderd. Ik sta naast de Pekingse bureauchef van het Russische persbureau ITAR-TASS de zaak schouderophalend aan te zien. ,,We hebben geen geld'', zegt hij ontgoocheld.

De binnenstad van Manzhouli is op het eerste gezicht een groot toeristisch winkelcentrum. De vele Russen kopen hier evenwel geen souvenirs, maar textiel, schoenen, cosmetica, speelgoed, elektronica en voedingsmiddelen – dingen die in het oosten van Rusland niet of nauwelijks te krijgen zijn. In grote verkoophallen, die schuil gaan achter houten geveltjes of die er van buiten uitzien als kleine boetieks is van alles te koop, tot vers fruit, groenten en exotisch geurende kruiden toe. Russen zeulen met enorme juten en raffia-tassen rond. Als ze hun inkopen hebben gedaan, huren ze een Chinees met een bakfiets om de waren naar de grens te brengen. De meesten komen uit het grensgebied, maar er zijn ook Russen die van veel verder komen: uit Boerjat-Mongolië, en zelfs uit Irkoetsk, duizend kilometer westwaarts.

Jin Zhao, loco-burgemeester van Manzhouli, zegt dat er vorig jaar in zijn gemeente op die wijze 700.000 ton goederen van ,,volk-tot-volk'' de grens over ging, goed voor een waarde van 307 miljoen dollar. Daarnaast loopt zestig procent van de staatshandel tussen China en Rusland via Manzhouli, en de omvang van die officiële handelsstroom is de bedroevend laag geworden. Volgens het Chinese Ministerie van Buitenlandse Handel en Economische Samenwerking hoorde Rusland vorig jaar nog net tot de groep van tien grootste handelspartners van China, met een handelsvolume van 5,9 miljard dollar. (Nederland was de negende handelspartner, goed voor zes miljard dollar). In 1997 bedroeg de wederzijdse handel tussen China en Rusland nog zeven miljard dollar, maar door het instorten van de roebel en de Aziatische crisis is er de laatste twee jaar jaarlijks zo'n tien procent teruggang.

De handelsbalans is overweldigend in China's voordeel. China exporteerde in 1998 voor 5,16 miljard dollar naar Rusland, grotendeels goedkope, lichte industrieproducten. De Chinezen importeerden slechts voor 830 miljoen dollar. De Russen klagen dat de Chinezen te weinig Russische zware industrieproducten kopen. Maar die kan men in China zelf veel goedkoper produceren. Er bestaat niet eens een officiële wisselkoers tussen de ingezakte roebel en de harde Chinese yuan. Russen moeten op de zwarte markt in eigen land dollars kopen voordat zij China binnen kunnen. Vervolgens kunnen ze op de Chinese zwarte markt yuan kopen tegen een wisselkoers die acht procent boven de officiële koers ligt.

Maar met de Chinese economie gaat het ook beduidend minder goed dan een paar jaar geleden. In het hoge noordoosten, de `roestbelt' van de verouderde staatsindustrie, ligt de werkloosheid op dertig procent. Steeds meer Chinezen gaan in de legale of illegale grenshandel, of worden gastarbeider in Rusland. Volgens in 1997 getekende contracten werken er ruim 20.000 Chinese seizoensarbeiders in Siberië en in de Dalnyvostok, het Russische Verre Oosten. Ze werken er in de bouw, aan het onderhoud van spoorwegen en in de landbouw. Zij leren de Russen hoe je met eeuwenoude beproefde Chinese methodes en met radbrakende arbeid toch groenten en watermeloenen uit de weerbarstige Russische aarde kunt halen. ,,Maar er zijn weinig Russen, die daar zin in hebben'', zegt loco-burgemeester Jin Zhao. Vandaar dat er 1.700 Chinezen uit Manzhouli zes maanden per jaar groenten verbouwen aan de Russische kant van de grens voor lonen die het dubbele zijn van wat zij in China krijgen. De Russische sensatiepers schrijft dat er al wel vijf miljoen Chinezen illegaal in de Aziatische delen van de Russische Federatie zitten, maar diplomaten verwerpen die cijfers als onzin.

Het paradoxale is dat de Chinezen ondanks hun expansie nog steeds met ontzag over de Russen spreken. Loco-burgemeester Jin Zhao onderstreept dat China, ondanks de hoge, maar nu vertragende economische groei van de laatste jaren, op wetenschappelijk en technologisch gebied nog lang geen partij is voor de Russen, en dat de grote problemen van Rusland slechts tijdelijk zijn. Door de diepe frustratie en zelfs het trauma over de overweldigende militair-economische oppermacht van de VS en de economische macht van de Europese Unie, zijn de opkomende economische grootmacht China en de gevallen militaire supermacht Rusland, lotsverbonden soul-mates geworden. Ze helpen elkaar op alle mogelijke manieren om niet verder gemarginaliseerd te worden. Het gezamenlijke BNP van de VS en de vier grootste Europese economieën bedroeg in 1997 14.000 miljard dollar; die van China en Rusland samen 1.450 miljard dollar. Militaire samenwerking is een belangrijke mogelijkheid om gezamenlijk een bredere economische basis te creëren. Op dat terrein worden dan ook allerlei inspanningen gedaan. China heeft al 24 geavanceerde Soechoi-27 gevechtsvliegtuigen van Rusland gekocht, en momenteel wordt onderhandeld over aankoop en bouw in licentie van 50 Su-30MK's, het meest geavanceerde Russische vliegtuig.

    • Willem van Kemenade